tag:blogger.com,1999:blog-68223358396539910722011-08-02T07:55:45.825-07:00KÜLTÜR,SANAT,EDEBİYATşiir festivalihttp://www.blogger.com/profile/09192831768127437301noreply@blogger.comBlogger461100tag:blogger.com,1999:blog-6822335839653991072.post-80337503023858832452009-03-18T05:50:00.000-07:002009-03-18T05:53:57.367-07:00AZELYA / SANAT - SEBAHAT MAYDA YAVUZ ŞİİR SERGİSİ... <br /><br /><br /><br /><br />DÖRTLÜK-I<br /><br />Ölü, ölümden korkmaz<br /><br />Ölüm sağlar içindir!<br /><br />Ova yıkımdan korkmaz<br /><br />Yıkım, dağlar içindir!<br /><br /><br /><br />SEBAHAT MAYDA YAVUZ<br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br />VAR MIDIR<br /><br />Derindir silinmez alnında yazı<br />Ruhuna dolunca derin bir sızı<br />Acı maratonda kesemez hızı<br />Ben gibi yüreği solan var mıdır?<br /><br />Kuş olsan en yüksek dallara konsan<br />Ağustos ayında buz olup donsan<br />Acıyı pazarda beleşe sunsan<br />Elini uzatıp alan var mıdır?<br /><br />Taç-maç istemem ben isteyen alsın<br />Almadan tacını deryaya dalsın<br />Boğulup kalmazsan;ilimde salsın<br />Sal olmuş benliğe talan var mıdır?<br /><br />Gençlik de sevilir ana, baba da<br />Gelenler giderler kalır hoş sedâ<br />Canımdan çok sevdim denir hep ama;<br />Giderken dünyadan yoldaş var mıdır?<br /><br />Bana ne dünyanın yalan malından<br />Hayat da kopacak bir gün dalından<br />Dostun varsa eğer; tutar salından<br />Toprağa gülerek giren var mıdır?<br /><br /><br />Sebahat Mayda YAVUZ<br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br />ÖDÜNÇ ALDIM SEVGİNİ<br /><br />Zorla güzellik olmaz<br />``Sev`` diyemem ki sana,<br />Ödünç aldım sevgini<br />``Ver`` diyemem ki bana.<br />``Gidiyorum`` der isen;<br />``Kal`` diyemem ki sana.<br />Gözlerini al ama;<br />Bakışı bende kalsın,<br />Başkasına aitse<br />Kalbini de alıp git,<br />Yüreğim acısa da;<br />Yakışı bende kalsın.<br /><br />Oyalanma hadi git!<br />Sanma ki yıkılırım,<br />Ben bu aşkı sensiz de;<br />Yaşar ve yaşatırım,<br />Ben bu aşkı sensiz de;<br />Tek başıma yaşarım...<br /><br /><br /><br />Sebahat Mayda YAVUZ<br /><br /><br /><br />***<br /><br /><br /><br />ÖLÜM DE ÖLECEKTİR!<br /><br /><br />Kıyamete kadar<br />Yaşayacaksın<br />Hey ölüm!<br /><br />Kıyametten sonra<br />Biz yaşayacağız<br />Sen, öleceksin!..<br /><br /><br /> Sebahat Mayda Yavuz<br /><br /><br /><br /><br /><br />***<br /><br /><br /><br />ÜÇ BÖLÜ HAYAT<br /><br /><br />Hayatımı<br />Üçe böldüm;<br />Senden önce,<br />Seninle,<br />Senden sonra;<br />Doğdum, <br />Yaşadım,<br />Hemen öldüm!..<br /><br /><br /> Sebahat Mayda Yavuz<br /><br /><br /><br /><br />***<br /><br /><br /><br /><br />ÇAPKIN<br /><br />Kimbilir kaç kez<br />Sevmiş, sevilmişti,<br />Kimbilir kaç kez<br />Terketmiş, edilmişti<br />Sabıkalıydı aşktan<br />``Çapkın`` diye <br />Hüküm giymişti.<br /><br /><br /> Sebahat Mayda Yavuz<br /><br /><br />***<br /><br /><br /><br />BİR OZAN VE ÇAĞRISI<br /><br />Dostluğa ihanet eden değilim<br />Özünde ne ise öyle biriyim<br />Şiire bunca yıl emek vermişim<br />Ustalığa aday bile değilim<br /><br />Sözüm senettir yazılmasa da<br />Şiirde bir sesim duyulmasa da<br />Savaşım çıkarsız bir dünya için<br />Çağını geçirmiş akçe olsa da<br /><br />Ne para, ne şöhret, ne de güzellik<br />Kalıcı değildir bil bu dünyada<br />Çektiğin acılar kârın olsa da;<br />Geleceğe yolsun, geçmişe ışık<br /><br />Sen tarihe en çok dava olansın<br />Aydın ve üstelik bir de ozansın<br />Gerçeği konuştur yalanı sustur<br />Kalemin gücüne inanmalısın<br /><br />Çok şey istemiyor senden insanlık<br />Haklı davasında sesi ol yeter<br />Gözleri bağlanmış, yağlı ip geçmiş;<br />Ozanlar infazı bekliyor dünya<br /><br />Sevgi dünyasında güçlü nefersin<br />Kurtulursa ancak sen kurtarırsın<br />Önderlikten öte görevin senin;<br />Ozanlar göreve;ölmesin dünya!..<br /><br /><br /> Sebahat Mayda Yavuz<br /><br /><br /><br />***<br /><br /><br /><br />SEN YARIMSAN EĞER <br /><br />Kalbini gam mı<br />Örttü birtanem,<br />Dudağında gülüş;<br />Gözlerinde nem<br /><br />Yıllar sonrasına<br />Bakar gibisin,<br />Söyle ne olur;<br />Beklediğin kim?<br /><br />Giderim birtanem<br />Üzülme emi!<br />Yılları çağıran<br />Bakış senin ki!<br /><br />Yollardan gelecek<br />Sevdiğin mi var?<br />Sen yarımsan eğer;<br />Gitmeye değer...<br /><br /><br /><br /> Sebahat Mayda Yavuz <br /> <br /> <br /><br /><br />***<br /><br /><br /><br />FADİK KIZ<br /><br />Fadik` ti kızın adı<br />Yaşı daha onaltı<br />``Boğaz eksilsin`` diye<br />Biçti başlık parası<br /><br />Davar sandı babası<br />``Ver parayı, al kızı``<br />Cambaz saydı parayı<br />Aldılar Fadik kızı<br /><br />Topladı bohçasını<br />Yoktu nüfus cüzdanı<br />``Amca`` denecek adam<br />Şimdi oldu kocası<br /><br />Yüzünü hiç görmedi<br />Ona cambaz gösterdi:<br />``Gördüğün damat`` dedi<br />Ve Fadik gelin geldi<br /><br />Bir imam nikahıyla<br />Everdiler Fadiği<br />Döverler, söverler de;<br />O vatandaş değil ki<br /><br />Bir gün toplanmışlardı<br />Merak etti ``ne vardı?``<br />Duydu kadın çığlığı:<br />Nerde İnsan Hakları?<br /><br />Anlamadı, `` o neydi?``<br />Ufacık, tefecikti<br />Başı açık, gözlüklü<br />Niye çığırıyordu?<br /><br />Fadik kız çok memnundu;<br />Evvel doğulu idi<br />Şimdi oldu; batılı.<br />Ağlayan o kadındı!..<br /><br /><br /> SEBAHAT MAYDA YAVUZ<br /><br />***<br /><br /><br />AŞK YOKSA<br /><br />Aşk yoksa <br />Beni bir daha<br />Bu dünyaya<br />Gönderme Tanrım!<br />Hayatın;<br />Tek çekilir yanı aşk,<br />Aşk yoksa,<br />Sevgi yoksa;<br />Ben bu işte<br />Yokum!..<br /><br /><br /> SEBAHAT MAYDA YAVUZ<br /><br /><br />***<br /><br /><br />VATAN O ZAMAN VATAN<br /><br />İngiliz, Fransız<br />İtalyan, Yunan<br />Ülke işgâl edilmiş;<br />Hani ya; vatan?<br /><br />Çıkarıp üniformayı;<br />Atmış önüne;<br />``Vatan sahipsiz değil<br />Düş milletim peşime!``<br /><br />Bir millet ordu olmuş<br />Atatürk` üm en önde;<br />Özgür değilse millet<br />Bunun ölümden farkı ne?<br /><br />``Ya istiklâl, ya ölüm``<br />Demiş yüce Atatürk,<br />Kazma, kürek ne varsa<br />Geçmiş silâh yerine<br /><br />Bayrağımdaki al;<br />Şehitlerimin kanı,<br />Baktıkça hatırlayın<br />Binlerce yiten canı<br /><br />Sanki gök yere inmiş<br />Tek bir yıldız oluyor<br />Bayrağımdaki ay<br />Cehalete doğuyor<br /><br />Karanlıklar üstüne<br />Doğan güneşsin ATAM<br />Özgür bir vatan sundun<br />Selâma durdu cihan<br /><br />Dalgalan ey bayrağım!<br />Kaç canın kanısın sen<br />Büyük ATATÜRK` ümün<br />Bize armağanısın sen<br /><br />Sen dalgalan göklerde<br />Rahat uyusun ATAM<br />BAYRAK DALGALANIRSA;<br />VATAN, O ZAMAN VATAN!..<br /><br /> SEBAHAT MAYDA YAVUZ<br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br />BİN BEDEL ÖDEDİM<br /><br />Gözlerinin siyahı çöktü gönlüme<br />Mutluluk mu verdin, sanki; ömrüme?<br />Seninle geçen her saniyeye;<br />Bin bedel ödedim, haberin var mı?..<br /><br />Şarkılar, şiirler fayda vermedi,<br />Eceli çağırdım; o da gelmedi,<br />Ben sevdim, o beni ,hiç mi sevmedi?<br />Bin bedel ödedim, haberin var mı?..<br /><br />Kuruldun keyfince gönül köşküme,<br />Şarkılar söyledin kendi dilince,<br />Hiç merak ettin mi ne halde diye?<br />Bin bedel ödedim, haberin var mı?..<br /><br /><br /><br /> SEBAHAT MAYDA YAVUZ <br /> <br /><br /><br /><br /><br />***<br /><br /><br />TOPRAK OLAM VATANA<br /><br />Kar yağmıştır <br />Memleketim dağına,<br />Kardelenler başkaldırmıştır yine,<br />Dinle Dostum!<br />Vasiyetim var sana;<br />Ben ölürsem<br />Beni burda bırakma!<br /><br />Dünyanın tüm gülleri<br />Aynı gül ama;<br />Koklayınca<br />Kokmuyor hiç vatana!<br />Lâle, sümbül, kırçiçeği, menekşe<br />Kokladım bak;<br />Kokmuyor hiç Türkiye!<br /><br />Vasiyetim olsun<br />Cümle dostlara;<br />Ben ölürsem<br />Bırakmayın beni burada,<br />Gezemedim üstünde;<br />Ben,doya doya;<br />Götürün de;<br />Toprak olam vatana !..<br /><br /><br />SEBAHAT MAYDA YAVUZ<br /><br /><br /><br /><br />***<br /><br /><br />AĞAÇ<br /><br />Beşiğim<br />Senden<br />Ve de;<br />Tabutum,<br />Yeşil giysini<br />Çok sevdim<br />Ağaç,<br />Soyunma<br />Emi!<br />Sevmedim;<br />Odun halini !..<br /><br /><br />SEBAHAT MAYDA YAVUZ<br /><br /><br /><br />***<br /><br /><br />SÖZCÜKLER AĞLADI<br /><br />Hastalandı<br />Şair,<br />Her gün<br />Biraz soldu,<br /><br />Ardından;<br />Şiirler <br />Yas tuttu,<br />Sözcükler <br />Ağladı !..<br /><br /><br />SEBAHAT MAYDA YAVUZ<br /><br /><br /><br />***<br /><br /><br />SÖZ ANNE<br /><br />-TERKEDİLMİŞ ÇOCUKLARA-<br /><br /><br />``Anne`` diye ağlarım<br />Canım her yandığında;<br />Oysa seni hiç <br />Görmedim anne!..<br />Ben ağlarken yanar mı <br />Yüreğin seninde<br />Düşünür müsün beni;<br />İyi mi, hasta mı, diye...<br /><br />Saçlarını okşarım<br />Hayallerimde,<br />Sende sever misin beni anne?<br /><br />Her bayram ellerini öperim,<br />Sen giydirir misin bayramlıklarımı<br />hayallerinde?..<br /><br />Omuzuna yaslarım başımı<br />Okşar mısın saçımı anne?<br />Örter misin üzerimi<br />Her gece,<br />Hastayken<br />Bekler misin başucumda<br />Gecelerce,<br />Duyar mısın sayıklamalarımı<br />``Anne! Anne!`` diye?..<br /><br />Hep beni seven bir annem oldu<br />Hayallerimde,<br />Sen terkettin;<br />Terketmiyor hayaller işte!..<br /><br />Anne! Anne!<br />Duy sesimi<br />Neredeysen<br />Çık gel,<br />Bir kez;<br />``Yavrum`` de...<br /><br />Söz anne;<br />İstemem<br />Ne şeker,<br />Ne çikolata,<br />Ne ayakkabı,<br />Ne yeni bir elbise,<br />Yeter ki; tut elimi<br />Neredeysen çık gel<br />Bir kez ``Kızım`` de...<br />Haykırayım ben de;<br />Dünyanın en güzel sözcüğünü;<br />``Anne! Anne!``<br /><br />Anne bak!<br />Ellerin yanında,<br />Ayakların da,<br />Ben senin <br />Canından bir parçayım<br />Nasıl terkettin,<br />Nasıl,<br />Nasıl ama be anne?<br /><br />Söz anne;<br />İstemem <br />Ne ayakkabı,<br />Ne yeni bir elbise<br />Neredeysen<br />Çık gel<br />Bir kez<br />``Yavrum`` de<br /><br />Dokun yüreğime...<br /><br /><br />SEBAHAT MAYDA YAVUZ<br /><br /><br /><br /><br />***<br /><br /><br />CANI SIKKIN SÖZCÜKLERİN<br /><br />Canı sıkkın dağarcığımdaki sözcüklerin;<br />Üşümesin insanlar sevgiyi örtü edin<br />Silaha mermi değil, uçlarına gül verin<br />Diz çökün sanıklar canı sıkkın sözcüklerin<br /><br />Dinleyin hele bir siz, daha neler diyorlar;<br />Savaşlar kol gezerken, barışa çelme takmak<br />Açlık zincir örerken, ekmeği çöpe atmak<br />Herkesin utancıdır; yoksulluğa mum yakmak!<br /><br />Nefesi daralmış kuş mîsali oldu dünya<br />Özgürlüğü sormayın, inan o da komada<br />Beklentisiz sevgiler görülmüyor semada<br />Büyümedi ağrıdı ses Barış Ozanında...<br /><br />Dünyanın küpü doldu sözcükler yetişmiyor<br />Barışın kokusu da hasta hasta esiyor<br />Ne Varşova, ne Nato artık bunlar yetmiyor<br />Düğmeler elindeki kaderine ağlıyor<br /><br />Yalnız düşmanın değil, çocuğun da ölecek<br />Beklenen o torunlar dünyaya gelmeyecek<br />``Batsın Dünya`` diyenler onu çok özleyecek<br />Çekin ellerinizi dünya elden gidecek!..<br /><br /><br />Ana Antoloji-1990-2<br /><br />SEBAHAT MAYDA YAVUZ <br /> <br /><br /><br /><br />***<br /><br /><br />BAKIŞLARIN<br /><br /><br />Sevdan vurdu yine<br />Gecenin bir yarısı<br />Dön, dön<br />Uyku tutmaz,<br />Nerden geldin aklıma<br />Kahrolası!..<br /><br />Gitmez<br />Gözümün önünden<br />Bakışların<br />Deler yüreğimi<br />Anlatır;<br />Yıllarca konuşsan<br />Yine de<br />Söyleyemeyeceklerini...<br /><br /><br />SEBAHAT MAYDA YAVUZ<br /><br /><br /><br /><br />***<br /><br /><br />SAHNELENDİ OYUN<br /><br />Koskoca bir dağ<br />Sökülmüşte yerinden<br />Bir tabuta konmuş<br />Gidiyor anne!<br /><br />Arkada yavrusu<br />Feryad-ı fîgân<br />Yüreği yerinden <br />Çıkıyor anne!<br /><br />Yaş değil, kan<br />Akan gözünden<br />Gencecik bir eş<br />Ağlıyor anne!<br /><br />Taze bir fidanın <br />Dalları kopmuş<br />Hiç bir şeyi gözü<br />Görmüyor anne!<br /><br />Kaç bin şehit verdik<br />Biz bu vatana<br />Düşman değil öldüren<br />Kardeşi anne!<br /><br />Aynı toprak besledi<br />Bunca yıl bizi<br />Kardeşi kardeşe<br />Kim düşman etti?<br /><br />Böl, parçala, yönet<br />Bu oyun bitti!<br />Binlerce şehidin<br />Katili kimdi?<br /><br />Sahnelendi oyun<br />Onlar seyirci<br />Söyleyin ne olur;<br />ÖLENLER KİMDİ?..<br /><br />SEBAHAT MAYDA YAVUZ<br /><br /><br /><br />***<br /><br /><br />İADE<br /><br />Tanrı` nın <br />Verdiği<br />Emanetti<br />Aşk,<br />Ya sana verecektim,<br /><br />Ya Tanrı` ya<br />İade...<br /><br /><br />SEBAHAT MAYDA YAVUZ<br /><br /><br /><br />***<br /><br /><br /><br />BU DÜNYADAKİ PAYIN<br /><br />Din, dil, ırk dediler<br />Böldüler, bölündüler<br />Sonra tüm bu suçları<br />Dünyaya yüklediler<br /><br />O küçük bir gezegen<br />Her şeyi bize veren<br />İster kötüye kullan,<br />İster iyiliğe diyen<br /><br />Silâh yapan ustası<br />Tetik çeken eli yok<br />O eller insan eli<br />Acımasız öldüren<br /><br />Senin kitabın başka<br />Peygamberin başkadır<br />Öyleyse ölmelisin<br />Diyen bize dünya mıdır?<br /><br />O cömertçe bahşeder<br />Ekmeğini, aşını<br />Din, dil, ırk ayırmadan<br />Paylaşır varlığını<br /><br />Sahte dünya diyorlar<br />İnanmam, inanamam<br />Tüm sahtelik insanda<br />Sayın baylar, bayanlar!<br /><br />Dünya bir tek kişinin<br />Olsa sanki ne yazar;<br />Bu dünyadaki payın<br />Boyun kadar bir mezar<br /><br />Bu anlamsız savaşlar<br />Öyleyse söyle niye?<br />Onun tek sahibi var;<br />O da Allah` tır, baylar!..<br /><br />SEBAHAT MAYDA YAVUZ<br /><br /><br /><br />***<br /><br /><br />SEVGİ<br /><br />Hayatı<br />En ince dalından<br />Yakala bebeğim,<br />Hayatın en ince<br />Dalıdır sevgi;<br />Alçakgönüllü,<br />Kolay eğilen,<br />Ama; <br />Kolay kırılan...<br /><br /><br />SEBAHAT MAYDA YAVUZ<br /><br /><br />***<br /><br /><br />GİTME KAL DESEM<br /><br />Hani<br />Bir ayağın içerde,<br />Tam çıkacakken<br />Kalbimin kapısından,<br />Sana;<br />Gitme<br />Kal, desem?..<br /><br />Hani;<br />Başka gözlere <br />Dalmamışsa gözlerin,<br />Başka bir ses<br />Yankılanmıyorsa<br />Kalbinin dağlarında,<br />Kurşun sıkmamışsa<br />Sevdama kalbin;<br />Çıkma<br />Kal, desem?..<br /><br />Sen de seviyorsan<br />Beni halâ,<br />Ve düşünüyorsan<br />Seni düşündüğüm kadar,<br />Mesafeleri yok ediyorsa<br />Sevgin;<br />Gitme,<br /><br />Bir kez daha düşün!..<br /><br /><br />SEBAHAT MAYDA YAVUZ<br /><br /><br />***<br /><br /><br /><br />GÜL UMUT UMUT<br /><br /><br />Çatıp kaşlarını<br />Öyle bak ki;<br />Kötüye, kötülüklere;<br />``Karşınızdayım`` dercesine<br />Onlar;<br />Eriyip, ezilirken<br />Bakışlarında,<br />Başını çevir;<br /><br />GÜLÜMSE ÇOCUKLARA!..<br /><br /><br />SEBAHAT MAYDA YAVUZ<br /><br /><br /><br />***<br /><br /><br /><br />PERDE<br /><br />Dünya denen sahnede;<br /><br />Bir rôl aldım sadece,<br /><br />Gerektikçe oynadım;<br /><br />Oyun bitti!..Perde!<br /><br /><br />SEBAHAT MAYDA YAVUZ<br /><br /><br /><br />***<br /><br /><br /><br />SOLUYOR ÇİÇEKLER<br /><br />Ezelden yazamam sevda şiiri<br />Bir değil ki benim milyarlar aşkım<br />Afrika, Asya da, Avrupa da var;<br />Bilmem size hangisini yazayım?<br /><br />Uzak doğudaki sarı ırkı mı?<br />Bahtı gibi kara çocukları mı?<br />Yoksa Avrupa` nın beyaz kızı mı?<br />Bilmem size hangisini yazayım?<br /><br />Uzay Çağı denen böyle bir çağda;<br />Vızır vızır haşaratın yediği,<br />Açlık denen; o utancın esiri<br />Umutsuzca bakan çocukları mı?<br /><br />Duygu ve düşünce insanıyız biz<br />Sevdalar sencildir, acılar gibi<br />Sevdadan önemli çiçeklerimiz<br />Yetişin ozanlar kuruyor dünya!<br /><br />İnsanı sevmeyen ozan olamaz<br />Ozan sahip çıkmazsa kimseler çıkmaz<br />Atom, hidrojene milyarlar heba<br />Soluyor çiçekler bu haber ola!..<br /><br /><br />(Ana Antoloji-1990-2)<br /><br />SEBAHAT MAYDA YAVUZ<br /><br /><br /><br />***<br /><br /><br /><br />BOŞ<br /><br />Sevgiler gelir<br /><br />Sevgiler geçer;<br /><br />Bu dünyadan,<br /><br />Gerisi; boş,<br /><br />Gerisi; yalan!..<br /><br /><br />SEBAHAT MAYDA YAVUZ<br /><br /><br /><br /><br />***<br /><br /><br />AĞRI<br /><br />Karnı ağrıyordu<br /><br />Arkadaşın,<br /><br />Yedikleri dokunmuştur!<br /><br />Arkadaş;<br /><br />Bürokrattı da!..<br /><br /><br />SEBAHAT MAYDA YAVUZ<br /><br /><br /><br />***<br /><br /><br /><br />CAN<br /><br />Sevmeyi bile<br />Bilmeyen,<br />Dünya oyuncaklarını<br />Satın alabilmek için;<br />Çalışır;<br />Sevmeyi bilen;<br />Bu can!<br />Sevilmez kendi;<br />Sevilen<br />Bedeni taşır<br />Ve çıkınca;<br />O, sevilen bedenden;<br />Değeri anlaşılır:<br />CAN!..CAN!..CAN!..<br />Ulaşılmazım;<br />Karasevdam!<br /><br /><br />SEBAHAT MAYDA YAVUZ<br /><br /><br /><br />***<br /><br /><br /><br />BU VALS SANA<br /><br /><br />Ölüm bu;<br />Davetsiz misafir gibi<br />Çat kapı<br />Gelir ansızın<br /><br />Sormaz ki;<br />Yaşın kaç?<br />Baharında mısın?<br />Yaşayamadıkların var mı hayatta?<br />Buyur der;<br />Bu vals sana!<br /><br />Sonra;<br />Bir salâ sesi<br />Duysun diye herkes;<br />Öldüğünü,<br />Bir tabutta saltanat<br />Öyle ya;<br />İlk defa taşınıyorsun<br />Omuzlarda!<br /><br />Dikili ağacın<br />Var mıydı yaşarken,<br />Ki; öldüğün de olsun?<br />Şimdi; mezar da parayla!<br /><br />Ölüm bu;<br />Davetsiz misafir gibi<br />Çat kapı<br />Gelir ansızın,<br />Sormaz ki;<br />Yaşın kaç?<br />Baharında mısın?<br />Yaşayamadıkların var mı hayatta?<br />Buyur der;<br />Bu vals sana...<br /><br /><br />SEBAHAT MAYDA YAVUZ<br /><br /><br /><br />***<br /><br /><br /><br />ALÇAKGÖNÜLLÜ ŞİİR<br /><br />Gitsen de dönersin<br />Duramazsın ki,<br />Ben gibi birini<br />Bulamazsın ki,<br />Vefasızların dostu<br />Vefasız olur,<br />Dönersin geriye;<br />Soramazsın ki...<br /><br />Geldin mi, deyip de;<br />Seni kıramam,<br />Ağlarsın diye<br />Hatır soramam,<br />Dostların nerede<br />Diye kınamam,<br />Gitsen de dönersin<br />Duramazsın ki;<br />Ben gibi birini<br />Bulamazsın ki...<br /><br /><br />SEBAHAT MAYDA YAVUZ<br /><br /><br /><br /><br />***<br /><br /><br /><br />VURULDU<br /><br /><br />Çok para kazandı;<br />Gitti;<br />Silâh fabrikası kurdu;<br />Fabrikasının ürettiği;<br />Silâh ile;<br />Vuruldu!<br /><br /><br />SEBAHAT MAYDA YAVUZ<br /><br /><br />***<br /><br /><br />O SUSTU BEN AĞLADIM<br /><br /><br />Almış başını<br />Elleri arasına,<br />Düşünüyordu;<br />Kara kara,<br /><br />Usulca<br />Sokulup yanına<br />Dokundum omuzuna;<br />-Derdin ne(?) dedim,<br />Ağlamaklı gözlerle<br />Baktı bana,<br />-Adın ne(?) dedim<br />Başladı<br />Hıçkırarak ağlamaya,<br />O ağladı,<br />Ben ağladım,<br /><br />Yineledim sorumu;<br />-Adın ne(?) dedim<br />Fısıldadı usulca;<br />``TÜRKÇE`` dedi,<br /><br />O SUSTU;<br />BEN AĞLADIM!<br /><br /><br /><br />SEBAHAT MAYDA YAVUZ<br /><br /><br /><br />***<br /><br /><br />SÖZÜM BİR YERLERE VARIR MI SENCE<br /><br /><br />Tohumun verimi<br />Toprağa bağlı,<br />Köre ışık yaksan;<br />Görür mü sence?<br /><br />İlim her zaman <br />İlimdir ama;<br />Herkes aynı şeyi<br />Anlar mı sence?<br /><br />Candan vermediğin;<br />Sadaka değil,<br />Zoraki ibadet<br />Kabûl mü sence?<br /><br />Yakında çanlar<br />Çalıyor desem;<br />Sağır o çanı<br />Duyar mı sence?<br /><br />Barışa teminat;<br />Sevgidir, dersem<br />Sözüm bir yerlere<br />Varır mı sence?..<br /><br /><br /><br />SEBAHAT MAYDA YAVUZ <br /> <br /><br /><br /><br />***<br /><br /><br />KİRACI<br /><br />Bir gün dîvan kurulacak<br />Ve hesaplar sorulacak<br />Kiracıyız bu dünyada;<br />Sanmayın bize kalacak!..<br /><br /><br />(Eflatun-Şiir Antolojisi l993)<br /><br /><br />SEBAHAT MAYDA YAVUZ<br /><br /><br />***<br /><br /><br />AFFET ALLAH’IM<br /><br />Bir adam<br />Oturmuş,<br />Seyrederken denizi<br />Köşkün penceresinden,<br />Belki; şiir yazıyordu<br />Martılara,<br />Az uzağında<br />Çöpleri karıştırırken<br />Ben!..<br /><br />Gördüm;<br />Utandım<br />Aklımdan geçenlerden;<br />``Tövbe`` dedim<br />Affet Allah` ım;<br />Hem beni,<br />Hem o kulunu sen!..<br /><br /><br />SEBAHAT MAYDA YAVUZ <br /> <br /><br />***<br /><br /><br />POP STAR HOP STAR<br /><br />Bir kanalda Pop Star<br />Diğerinde Türk Star<br />Akademi Türkiye<br />Yeni idôlünüz bizde!<br /><br />Yüzdeyüz okur yazar<br />Her okulda bilgisayar<br />Her şeyimiz tamamdı;<br />Starımız eksikti<br /><br />Çadırlarda yaşayan<br />Bulamadık ki hiç biz;<br />Bu evi ne yapalım?<br />Tülin` le Caner` e veriniz!<br /><br />Beş yaşında çocuklar<br />Onu taklit ediyor,<br />Herkes Bayhancı oldu;<br />Tekel bayram ediyor!<br /><br />Potinler ağır gelmiş<br />İlk Pop Starımıza,<br />Kâlp ritmi bozulmadı;<br />Böyle şöhret oldu da!<br /><br />Biraz ses, biraz fizik<br />Bir de acı hikâye,<br />Üç oldu, bir ol-ma-dı!<br />İşte kaldın finâle!<br /><br />TSE gibi jüri<br />Standarda uymalı,<br />Bu şehirde olmazsa;<br />Diğerine kaymalı!<br /><br />SMS bilmem kaç kaç<br />Oyları gönderiniz, <br />Onlar şöhret olacak;<br />Faturayı biz öderiz!<br /><br />Gözlerini kapayıp<br />Hayal eder bir jüri;<br />Starı Brodway `de<br />Madrid de; sahnelerde!<br /><br />Gözlerimi kapayıp<br />Hayal ettim bir de ben;<br />Seyirciler hipnozda,<br />Uyutuyorsun sanki sen?<br /><br />Bütün yıldızlar yerde<br />Gökte yıldız kalmadı!<br />Bu kadar yeter mi hiç?<br />``Biri Bizi Gözetlesin!``<br /><br />Ya da diyelim dostlara;<br />``Biz ev-le-ni-yo-ruz``<br />Ama evlenemedik;<br />Oldu, ``Sevda Masalı``<br /><br />Masallar ülkesinde<br />Sanıyorum kendimi<br />Hain kurt gelmese de;<br />Yemese şu ninemi!<br /><br />Veya olmasa ülkemin<br />Bir tek bile düşmanı<br />Ben kanallar karşısında;<br />UYUTURKEN AKLIMI !..<br /><br />(2004)<br /><br />SEBAHAT MAYDA YAVUZ<br /><br /><br />***<br /><br /><br /><br />MÜREKKEBİMİ HELÂL ETMEM!<br /><br />Bak şiir!<br />Gecemi <br />Gündüzüme kattım,<br />Saçımı<br />Süpürge yaptım,<br />Büyüdüğün de;<br />İyi bir şiir<br />Olmazsan;<br /><br />Mürekkebimi helâl etmem!<br /><br /><br />SEBAHAT MAYDA YAVUZ<br /><br /><br />***<br /><br /><br />BEYAZ ÇOK YAKIŞMIŞ<br /><br />Beyaz çok yakışmış<br />Giyme bir daha,<br />Nazara gelirsin;<br />Kem bakan olur,<br /><br />Başına kar yağan<br />Bir ağaç gibi;<br />Görkemli duruşun<br />Durma ne olur,<br /><br />Bakarsın kalbine;<br />Bir çift söz vurur,<br />Açarsın kapıyı;<br />Bir çift göz vurur,<br /><br />Arsız aşktır belki<br />Kalır orada,<br />Beyaz çok yakışmış;<br />Giyme bir daha!..<br /><br /><br />SEBAHAT MAYDA YAVUZ <br /> <br /><br />***<br /><br /><br />SEVDAM<br /><br />Baharda mı kar yağdı<br />Saçlarına birtanem?<br />Ya o çizgiler niye<br />Ne çabuk derinleşmiş?<br /><br />Meğer ne çok olmuş<br />Görüşmeyeli,<br />Yolda görsem inan<br />Tanıyamazdım seni!<br /><br />Arkadaşlar gösterdi<br />``Sevdiğin delikanlı``<br />Sen yaşlanmışsın ama;<br />Hayalin yaşlanmadı!<br /><br />Ya sevdan diye sorsan<br />İnan o da hep aynı,<br />Sen yaşlı, ben yaşlı<br />Geriye kalan sevda;<br />O hep delikanlı...<br /><br /><br />SEBAHAT MAYDA YAVUZ<br /><br />***<br /><br /><br /><br />MEZUNİYET<br /><br />Hayat<br />Bir okul,<br />Bizler öğrenci,<br />Mezun<br />Olduğumuz gündür<br />Aslında <br />Ölüm,<br />Ve;<br />Notlarımızdır<br />Cennet,<br />Cehennem!..<br /><br /><br />SEBAHAT MAYDA YAVUZ<br /><br /><br /><br /><br />***<br /><br /><br />SEN BU VATANSIN<br /><br />Edirne` den Kars` a<br />Hatay` dan Samsun` a<br />Sen varsın Atam<br />Bu vatanın her sathında<br /><br />Seni görmeyenler kör<br />Seni duymayan sağır<br />Sen, özgür aldığım nefes<br />Sen, konuştuğum dil<br /><br />Sen, kutladığım bayram<br />Sen dalgalanan bayrak<br />SEN, ATAMSIN<br />SEN BU VATANSIN!..<br /><br /><br />SEBAHAT MAYDA YAVUZ<br /><br /><br />***<br /><br /><br />ŞAİR<br /><br />Ben şairim<br />``Adam`` yerine<br />Konulmam<br />Çoğu zaman,<br />Ama;<br />Kendi çıplak<br />İğne misali,<br />Yüreğinizdeki sökükleri<br />Ben dikerim;<br />Haberiniz<br />Olmadan!..<br /><br />SEBAHAT MAYDA YAVUZ<br /><br /><br />***<br /><br /><br />ÇANAKKALE GEÇİLMEZ<br /><br />Bir destan yazdırdık Çanakkale `de<br />Onlarda top vardı, bizlerde imân<br />Kan ile yazıldı evlât bu destan<br />Bastığın toprakta yatıyor ATA’N<br /><br />Oluk oluk aktı kanlar orada<br />Tek sen özgür ol, özgürce yaşa<br />Dalgalansın bayrak, susmasın ezan<br />Bizler ölü değil, şehidiz anla!<br /><br />Bir avuç toprak al, haydi eline;<br />Binlerce Mehmedin sesini dinle;<br />Aş, ekmek değil bu, vatan toprağı;<br />Yar gibidir, paylaşılmaz kimseyle!<br /><br />İki yüz elli bin şehidi düşün<br />Bir o kadar da düşmanda yekûn<br />Kan ile yoğruldu vatan toprağı;<br />Olsun diye size ana kucağı!<br /><br />Bazen bulut olduk, bazen bir ışık<br />Düşmanı az görüp, biz çok göründük;<br />Bedenden sıyrılıp, ruhla dövüştük;<br />``ÇANAKKALE GEÇİLMEZ!`` Böyle dedirttik!<br /><br />Bin doku zyüz onbeş, mart, onsekiz de;<br />Bir tarih yazdırdık Çanakkale` de;<br />Binlerce şehidin, adı; hep MEHMET,<br />Bir fatiha oku; ``HELÂL`` diyerek!..<br /><br /><br />(Güldestenin Gülleri/Ozan Yayınları-1999)<br /><br /><br />SEBAHAT MAYDA YAVUZ<br /><br /><br /><br />***<br /><br /><br />AŞK<br /><br />Ne sen düşündüğüm gibi<br />Ne ben düşündüğün gibiyim,<br />Sen benim beynimde,<br />Ben senin beyninde;<br />Yaratılmış birer hayaliz,<br /><br />Bir gün kavuşursak eğer;<br />Gerçek ``ben``leri görür<br />Şaşarız,<br />Kavuşamazsak;<br />Bir ömür<br />O hayale taparız!..<br /><br /><br />SEBAHAT MAYDA YAVUZ <br /> <br /><br />***<br /><br /><br />KİM ÇALDI BİRTANEM<br /><br />Saatlerce durdu<br />Resmin masamda<br />Bir yirmi yaş vardı<br />Bir sen karşımda<br />Kim çaldı aşkımdan<br />Siyah saçını<br />Kim çaldı birtanem<br />O bakışını<br />Benim tanıdığım<br />Böyle değildi<br />Bir heeyyttt bre(!) dese<br />Dağlar titrerdi<br />Titreyen o ses<br />Senin mi şimdi<br />Titreyen eller<br />Söyle senin mi<br />Kim çaldı birtanem<br />Siyah saçını<br />Kim çaldı birtanem<br />O bakışını<br />Kim çaldı aşkımdan<br />Yirmi yaşını<br /><br /><br /><br />SEBAHAT MAYDA YAVUZ<br /><br /><br /><br />***<br /><br /><br />BEN SENİ YAŞIYORUM<br /><br />Denizin mavisinde<br />Kırların yeşilinde<br />Açan tüm çiçeklerde<br />Ben seni yaşıyorum<br /><br />Şakıyan bülbül ile<br />Açan gonca bir gülde<br />Manâlı tebessümde<br />Ben seni yaşıyorum<br /><br />Sitem dolu bakışta<br />Hafif dudak büküşte<br />Duyduğum mahzun seste<br />Ben seni yaşıyorum<br /><br />Yaşam nedir diyene<br />Seni anlatıyorum<br />Tarifsiz bir duyguyla<br />Ben seni yaşıyorum<br /><br /><br />(Bestelenmiştir)<br /><br />SEBAHAT MAYDA YAVUZ<br /><br /><br />***<br /><br />YALAN<br /><br />Dünya!<br />Güya <br />Kalabalıkmışsın,<br />Yalan!<br />Hiç<br />Bu kadar<br />Yalnız olur muydum<br />O kadar<br />Kalabalık olsan?..<br /><br />SEBAHAT MAYDA YAVUZ<br /><br />***<br /><br /><br /><br />SUÇUM YAŞAMAK<br /><br />Tuttu kolumdan<br />Götürdü ölüm;<br />Yaşamak suçundan!..<br /><br /><br />SEBAHAT MAYDA YAVUZ<br /><br /><br /><br />***<br /><br /><br />HADİ ŞİİR İÇELİM<br /><br />Yine <br />Bir kez daha<br />Galipsin,<br />Bir kez daha<br />Aşkı<br />Kurban ettik<br />Sana,<br />Kutlayalım<br />Bu gece,<br />Hadi şiir içelim;<br />Şerefimizin<br />Şerefine!..<br /><br /><br />SEBAHAT MAYDA YAVUZ<br /><br /><br /><br />***<br /><br /><br />HADİ GİT<br /><br />Git!<br />Hadi topla<br />Darmadağın anıları,<br />Koy valizine senli yılları<br />Al,<br />Kulaklarımdan sesini<br />Bırakma,<br />Bırakma ne olur nefesini<br />Al,<br />Al götür hepsini...<br /><br />Topla;<br />Odalara dağılmış kokunu<br />Koy valizine;<br />Alıştığım alışkanlıklarını,<br />Sessiz hıçkırıklarını<br />Ve gözyaşlarını,<br />Hadi topla!<br />Topla;<br />Darmadağın anıları...<br /><br />Bakamam;<br />Senin baktığın aynalara,<br />Basamam;<br />Bastığın toprağa,<br />Dokunamam;<br />Elinin değdiği eşyalara...<br />Hadi bırak valizini<br />Ben gideyim,<br />Giderken<br />Bırakayım;<br />Hani sol yanımda<br />Küçücük<br />Tik tak saatimi,<br />Kurayım;<br />Haykırsın<br />Her saniye;<br />Seni nasıl sevdiğimi!<br /><br />Sen gitme;<br />Hadi bırak valizini..<br /><br />SEBAHAT MAYDA YAVUZ<br /><br /><br />***<br /><br /><br />KÖREBE<br /><br /><br />Defalarca ayrıldık<br />Kopamadık seninle<br />Oyun sanarak aşkı<br />Oynuyoruz körebe<br /><br />Birimiz kaçıyorken<br />Birimiz kovalıyor<br />Tam yakaladım derken<br />Birden oyun bitiyor<br /><br />Ebeler değişiyor<br />Oyun yine başlıyor<br />Biz mi çocuk kalmışız<br />Aşk mı yaşlanmıyor?..<br /><br /><br />(Bestelenmiştir)<br /><br /><br />SEBAHAT MAYDA YAVUZ <br /> <br /><br />***<br /><br /><br /><br />KURTULUŞ<br /><br />Bindokuzyüzondokuz<br />Mayıs onbeş` te<br />Yunan işgâl etmiş<br />Güzel İzmir` i;<br />Dile geldi nefret<br />Sultanahmet` te<br /><br />Ama; ALLAH BÜYÜK<br />Yanıldı İngiliz<br />Bastı vizeyi;<br />Anadolu yüklendi<br />Küçük şilepe<br /><br />Küçük eski bir şilep<br />Adı:BANDIRMA<br />İçinde ATAM vardı<br />Yani; BU VATAN<br /><br />Çok geçmeden uyandı<br />Vize verenler,<br />Kuşku dile geldi;<br />Damat Ferid` e;<br />``Geç kaldınız ekselans<br />KUŞ UÇTU BİLE``<br /><br />``İsterseniz memleketi<br />Kurtarabilirsiniz!``<br />Dememiş miydi(?)<br />Vahideddin de<br /><br />Kurtarmaya gidiyordu<br />Küçük bir şilep<br />Kendi küçük ama;<br />İÇİNDE MEMLEKET!<br /><br />Fırtınalı bir havada<br />Çıktı limana<br />Yüreğinde esiyordu;<br />Asıl fırtına!<br /><br />Karisbad` da<br />Avusturyalı bir kız<br />Evlenmek istemişti<br />Bu fırtınayla,<br />``Nişanlıyım`` deyince<br />Kız ısrar etti;<br />Kim bu? Adı ne?<br />Cevap verdi fırtına:<br />``VATANIM`` dedi!<br /><br />Eşkiyaya teslim eden<br />Vatanı,<br />Eşkiya ilân etti;<br />Kurtarmaya çalışanı!<br /><br />Fetva verdi;<br />``Kâfîr`` dedi<br />Şeyhülislâm Abdullah<br />``Kâfir`` dediklerinin sayesinde;<br />Okunuyor halâ<br />Bu vatanda;<br />Beş vakit ezan da!<br /><br />İyi günde yiyip<br />Bütün nimeti<br />Kötü günde terketmedi<br />ATAM MİLLETİ!<br /><br />KURTARMAYA GİDİYORDU<br />KÜÇÜK BİR ŞİLEP<br />ŞİLEP KÜÇÜK AMA;<br />İÇİNDE MEMLEKET!..<br /><br />SEBAHAT MAYDA YAVUZ <br /> <br /><br /><br />***<br /><br /><br />GİDİYORUM<br /><br />Toplayıp yüreğime<br /><br />Tüm sevgileri<br /><br />Gidiyorum.<br /><br />Tüm umutları<br /><br />Ve;<br /><br />Yaşayamadığım<br /><br />Tüm günleri<br /><br />Size bırakıyorum<br /><br />Çocuklar !<br /><br />Hoşçakalın;<br /><br />Size<br /><br />İyi hayatlar!..<br /><br /><br />SEBAHAT MAYDA YAVUZ <br /> <br /> <br /><br />**<br /><br /><br /><br />ŞİİRLER SESSİZDİR<br /><br />Şiirler sessizdir<br />Birtanem<br />Şiirler sessizdir,<br />Binlerce kez;<br />Seni seviyorum<br />Seni seviyorum<br />Seni seviyorum<br />Yazarım da,<br />Duymazsın!..<br /><br />Duyarım da;<br />Ta yüreğimin derinliğinde<br />Titrerim, ürperirim<br />Tepeden tırnağa,<br />Yazarım da<br />Binlerce kez<br />Sen; bilmezsin!..<br /><br />Seni nasıl sevdiğimi<br />Bir Allah<br />Bir yüreğim bilir,<br />Duymazsın,<br />Duyamazsın ki;<br />Şiirlerin sesini,<br />Şiirler sessizdir!..<br /><br /><br />SEBAHAT MAYDA YAVUZ <br /> <br /> <br /><br />***<br /><br /><br /><br />UNUTAMAM<br /><br />Senden kalan ne varsa<br />Yaktım, yıktım bu akşam<br />Sevgin kaldı içimde;<br />İşte o, beni yakan...<br /><br />Yalan gözlerin oldu<br />Odalarda dolaşan,<br />Yalan sözlerin oldu<br />Kulaklarıma akan...<br /><br />Gözlerini yakamam,<br />Sözlerini yıkamam;<br />Kendimi unuturum,<br />Ben seni unutamam...<br /><br /><br />SEBAHAT MAYDA YAVUZ <br /> <br /><br /><br />***<br /><br /><br />ŞEREFLİ ŞERİFE<br /><br />Baba!<br />Bir sevda yetmedi<br />Üç daha aldın<br />Analık üstüne analık saldın<br />Onlardan onbeşti<br />Anamdan altı<br />Yirmibir çocuğa<br />Babaydın, baba!<br /><br />Babamızdın<br />Tanır idik biz seni<br />Sen ``baba`` deyince<br />Tanırdın bizi<br />Adımızı bile<br />Bilmezdin baba!<br /><br />Aç açık yaşadık<br />İsyan etmedik,<br />Okul yüzü bile<br />Görmedik baba,<br />İmrenirdim oysa;<br />Aslı hocaya,<br />Seyrederdim onu<br />Gizli de olsa,<br />O da bir kız idi;<br />Okumuş ama,<br />Giyimi kuşamı<br />Nasıldı baba?<br /><br />Baba!Ben; bir tek yüreğe<br />Sevdamı saldım,<br />Başlık, dedin<br />Töre, dedin<br />Bende kaçtım,<br />Sokak ortasında<br />Canımı aldın,<br />Yüreğimin ortasına<br />Geldi, tam baba<br />Eğilde bak yüreğime<br />Bak, iki parça!..<br /><br />Sağlığımda bilmedin<br />Adımı baba,<br />Adım: Şerife` ydi,<br />Sevdiğim: Şeref,<br />Şerife` yle Şeref<br />Ölüyor baba<br />Şerefinle kal,<br />Şerefinle yaşa!<br /><br />Töre değil adı;<br />Cinayet baba,<br />Sakın ama sakın<br />Bunu unutma!<br /><br />Dört eş alır iken<br />Dindardın baba,<br />Can almak var mı,<br />Töre uğruna?<br />Bir gün karşılaşırız<br />Ulu dîvanda!<br /><br />Şerefinle kal baba,<br />TÖRENLE yaşa!..<br /><br /><br />SEBAHAT MAYDA YAVUZ<br /><br /><br /><br />***<br /><br /><br />BEN İKİ KEZ ÖLÜRÜM<br /><br /><br />Ha elîn olmuşsun<br />Ha ölümün,<br /><br />Tek fark;<br />Sen bir kez<br />Ben;<br />İki kez <br />Ölürüm!..<br /><br /><br />SEBAHAT MAYDA YAVUZ<br /><br /><br />***<br /><br /><br />ZOR<br /><br />Öldürmek kolay<br />Bir kurşun,<br />Bir söz.<br />Yaşatmak,<br />Sevmek,<br />Sevilmek<br />Zor güzelim!<br />Öldürmek kolay<br />Sen;<br />Zor olanı <br />Başar!..<br /><br /><br />SEBAHAT MAYDA YAVUZ<br /><br /><br />***<br /><br /><br />ŞAŞMAYAN TERAZİ<br /><br />Haram çukuruna<br />Battık diz boyu<br />Bizi bu çukurdan<br />Kurtar Allah` ım<br /><br />Haramı helâli<br />Düşünen hiç yok<br />Ne gelirse gelsin<br />Yuttuk Allah` ım<br /><br />Yalan, rîya, rüşvet<br />Bir derya oldu<br />Şeytana cenneti<br />Sattık Allah` ım<br /><br />Ölümü düşünüp<br />Ders alan hiç yok<br />Her gün ölüm görüp<br />Alıştık Allah` ım<br /><br />Zenginin çocuğu<br />Paralı asker<br />Şehitlik fakire<br />Nasip Allah` ım<br /><br />Kimisinde şato<br />Kiminde çadır<br />Kiminde mersedes<br />Kiminde katır<br /><br />Dokunamam vekilime<br />Hani ya asîl<br />Kim vekil, kim asîl <br />Şaştık Allah`ım<br /><br />Kızakla gidilen<br />Karlı yol bizim<br />Parayla gidilen<br />Kârlı yol bizim<br /><br />Yolları da bir bir<br />Şaştık Allah` ım<br />Dini siyasete<br />Kattık Allah` ım<br /><br />Kimi bulamıyor<br />Ekmek parası<br />Kimi yurt dışında<br />Şahların şahı<br /><br />Şaşmayan terazi<br />Adalet sende<br />Burada terazi<br />Şaştı Allah` ım.<br /><br />SEBAHAT MAYDA YAVUZ<br /><br /><br />***<br /><br /><br />40 YIL GEÇTİ<br /><br />Küçük bir ağaca<br />Yazdım adını,<br />Ağaç büyüdükçe<br />Adın büyüdü,<br />Adın büyüdükçe<br />Sevdan küçüldü,<br />Duydum o ağacı <br />Kesmişler şimdi<br />Bitti!<br />Ama;<br />Aradan tam 40 yıl geçti,<br /><br />Durup dururken<br />Bu şiir<br />Kime şimdi?<br />Unuttum gitti!..<br /><br /><br />SEBAHAT MAYDA YAVUZ<br /><br /><br /><br />***<br /><br /><br /><br />HAZAN GÜLÜM<br /><br /><br />Hiç kimsenin gözlerine böyle bakmadım<br />Sen değil güzelim asıl ben yandım<br />Yediveren gülüymüş meğerse aşk;<br />Sen benim gönlümde hazanda açtın...<br /><br /><br /><br />SEBAHAT MAYDA YAVUZ<br /><br /><br />***<br /><br /><br />BARIŞ DEYİP YIKASAM<br /><br /><br />Ah! Bir kelebek olsam<br />Daldan dala hep konsam<br />Mutlu olduğum dalda<br />Durup da konaklasam!<br /><br />Ilık bir meltem olsam<br />Yeryüzünü dolaşsam<br />İnsan olduğum için;<br />Şükretsem, utanmasam!<br /><br />Ah! Göklerde kuş olsam<br />Bulutlarla yarışsam<br />Çizilen sınırlarda<br />Durup; kahkaha atsam!<br /><br />Her ülkeye ulaşan<br />Gökteki güneş olsam,<br />Savaş olan yerlere<br />Perdemi hiç açmasam!<br /><br />Gökte bir bulut olsam<br />Yağmurları taşısam,<br />Silâh, savaş diyeni;<br />``BARIŞ`` deyip yıkasam!<br /><br /><br />SEBAHAT MAYDA YAVUZ <br /> <br />***<br /><br /><br />HÜKÜMETE SÖYLEYİN!<br /><br /><br />Cümle dostlara<br />Vasiyetimdir!<br />Olur`a;<br />Ansızın ölürsem<br />Haklarını helâl etsinler,<br />Sonra;<br />IMF` den helâllik istesinler<br />Etmezse;<br />Hükümete söyleyin<br />Borcumu ödesin<br />Günahtır,<br />Beni orda<br />Başka milletlerin <br />Ölülerine karşı<br />Mahçup etmesin!<br />``Fakir ölüymüş``<br />Dedirtmesin!..<br /><br /><br />SEBAHAT MAYDA YAVUZ<br /><br /><br />***<br /><br /><br />ACIKIYORUM<br /><br /><br />Oturup tezgâha<br />Şiir dokuyorum,<br /><br />Dokuyorum, dokuyorum<br />-Sonra?<br />Acıkıyorum!..<br /><br /><br />SEBAHAT MAYDA YAVUZ<br /><br />***<br /><br /><br /><br /><br />KELİMELERLE OYNAYAN ÇOCUK<br /><br /><br />Ne bir oyuncağı<br />Ne de bir <br />Arkadaşı vardı,<br />Aldı kelimeleri<br />Çocuk<br />Oyuncak yaptı,<br />Önce;<br />Uçurtma<br />Yazdı,<br />Sonra;<br />Kuyruk,<br />Kuyruğa<br />Yıldızlar taktı,<br />Saldı gökyüzüne;<br />Oyuncağı olmayan<br />Tüm çocuklar<br />Oynasın, diye!..<br /><br /><br />SEBAHAT MAYDA YAVUZ <br /> <br /><br /><br /><br />*** <br /><br /><br /><br /><br /><br />MEMLEKET YATAR! <br /><br /><br />Kaç gazeteciyi örttü, <br />uğruna <br />hayatını verdiği <br />gazete? <br /><br />Kefenine mi yazar <br />gazeteciler, <br />bu memlekette? <br /><br />Bir gazete örtmüşse <br />bir gazeteciyi, <br />bilin ki <br />orada cinayet var! <br /><br />Ama altında; <br />bir gazeteci değil, <br />memleket yatar! <br /><br />__________________ <br />Sebahat Mayda YAVUZ <br /><br /><br /><br />******* <br /><br /><br /><br />KIRMIZI KARANFİLLER <br /><br /><br />Elimde son sigaram <br />Dilimde son şiirim <br />Yürüyorum... <br /><br />Çıplak bir ağaca <br />Dokunuyorum <br />Isıtmak istercesine, <br />Kimsesiz çocuklar <br />Geliyor aklıma <br />Yorganlar örtüyorum <br />Üzerlerine... <br /><br />Işıklar yanıyor evlerde <br />Hayaller kuruyorum, <br />Yalnızlık daha da işliyor iliklerime... <br /><br />Kapınızın önünden geçerken <br />Kırmızı karanfiller bırakıyorum <br />Basacak üzerine, diyorum <br />Basacak, <br />Görmeyecek yine... <br /><br />Bir tepeye oturup <br />Yıldızlar sayıyorum <br />Bir yıldız kayıyor <br />Elimle tutuyorum, <br />Belki; sevdiğim birinin <br />Yıldızıdır, <br />Ölmesin diye... <br /><br />Bir avuç toprak <br />Alıyorum elime, <br />Kıskanıyorum alçakgönüllülüğünü <br />Her canlı çiğniyor <br />Seni, diyorum <br />Hepsini doyuruyorsun yine... <br /><br />Kuşlara kızıyorum <br />Gündüz uyusalar olmaz mı? <br />Paylaşsalar bu gece <br />Yalnızlığımı benimle... <br /><br />Işıklar sönüyor <br />Bir bir evlerde <br />Çocuklar, diyorum <br />Küçücük çocuklar vardır <br />O evlerde, <br />Hepsinin ellerini tutuyor <br />Düğmesiz ışıklar yakıyorum <br />Gecelerine... <br /><br />Sondan bir önceki şiirim dilimde <br />Yürüyorum, <br />Geçerken kapınızın önünden <br />Tüm karanfilleri alıyorum, <br />Çünkü; sen de uyuyorsun <br />Beni, düşünmüyorsun!.. <br /><br /><br /><br />Sebahat Mayda YAVUZ <br /><br /><br /><br /><br /><br /><br />******** <br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br />MAHKÛM <br /><br /><br />Babanı değil, <br />Bizi mahkûm ettiler oğul! <br /><br />Babanı doyurur devlet, <br />Yanar sobası koğuşta. <br />Söyle, <br />Ne yakacağız, <br />Ne yeyip içeceğiz <br />Karda kışta! <br /><br />Kadın olmak, <br />Zaten <br />Başlı başına mahkûmiyet. <br />Sokağa çıksan <br />Gösterirler <br />Parmakla... <br /><br />Babanı değil, <br />Bizi mahkûm ettiler oğul! <br />İki elimiz <br />Taş altında... <br />__________________ <br />Sebahat Mayda YAVUZ<div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/6822335839653991072-8033750302385883245?l=edebisanatlar.blogspot.com' alt='' /></div>şiir festivalihttp://www.blogger.com/profile/09192831768127437301noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-6822335839653991072.post-80853665073075508512009-03-17T15:24:00.001-07:002009-03-17T15:24:37.047-07:00ORTANCA SANAT VE EDEBİYAT DERGİSİ' NİN MART 2009 15.SAYISINDA YER ALAN ŞAİR VE YAZARLAR:<br /><br />1-ENGİN FORDUGİL<br />2-ŞABAN KARAKAYA<br />3-SEBAHAT MAYDA YAVUZ<br />4-NAZİF ÜÇAL<br />5-HÜSEYİN KEKİÇ<br />6-FUAT ERİÇOK<br />7-BEKİR CEVAT KESKİN<br />8-SEVAN HAŞAR<br />9-ESAT ANIK<br />10-ROBER AĞDERE<br />11-AYDIN ÇEVİK<br />12-MUZAFFER TEKBIYIK<br />13-ARAFAT ARIK<br />14-NEBİYE TOPRAK<br />15-MEHMET NURİ PARMAKSIZ<br />16-ÇELEBİ ÖZTÜRK<br />17-FATMA ÖZKAN<br />18-ALTUĞ ALTINTAŞ<br />19-GÜLŞEN DESTANOĞLU<br />20-ERTURAN ELMAS<br />21-ASLI AYDIN<br />22-MÜSLÜM DANAOĞLU<br />23-ABDULLAH ÖZDAMAR<br />24-AYŞEGÜL AŞKIM KARAGÖZ<br />25-SULTAN GÜL<br />26-SUZAN MUMCU<br />27-SAADET YILDIRIM ÜNAL<br />28-A.KADİR SÖNMEZ<br />29-SİBEL ONBAŞIOĞLU VAROL<br />30-ALİ ERDİNÇ<br />31-AHMET CANBABA<br />32-EMRAH ÇETİNKAYA<br />33-SABİHA SERİN<br />34-AYHAN ÖZTÜRKOĞLU<br />35-BAYRAM KAYA<br />36-FESİH VURAL<br />37-İBRAHİM ŞAŞMA<br />38-NİHAT KAÇOĞLU<br />39-IŞIN ERGÜNEY<br />40-AYFER YABA<br />41-BAHTİYAR ARSLAN<br />42-PROF.DR. LEVENT SEÇER<br />43-ALİ KÜÇÜK<br />44-ERTUĞRUL YALÇINKAYA<br />45-SEVİNÇ ATAN<br />46-MEHMET NACAR<br />47-LOKMAN KURUCU<br />48-YAVUZ DOĞAN<br />49-YURDANUR BİLGİN<br />50-CEREN BALOĞLU<br />51-HÜSEYİN AKOVALI<br />52-YILMAZ AYBAR<br />53-NEŞE KARAKOYUN<br />54-MAHMUT CANTEKİN<br />55-KADİR GÜVEN<br />56-ŞERİFE ÇINAR<br />57-SEÇKİN GÜNDÜZ<br /><br /><br /><br />İLETİŞİM ADRESİ: ortancadergisi@gmail.com<div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/6822335839653991072-8085366507307550851?l=edebisanatlar.blogspot.com' alt='' /></div>şiir festivalihttp://www.blogger.com/profile/09192831768127437301noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-6822335839653991072.post-4947023250614715292009-02-02T15:34:00.000-08:002009-02-02T15:35:03.999-08:001-ENGİN FORDUGİL<br />2-ŞABAN KARAKAYA<br />3-SEBAHAT MAYDA YAVUZ<br />4-NAZİF ÜÇAL<br />5-FUAT ERİÇOK<br />6-HÜSEYİN KEKİÇ<br />7-ROBER AĞDERE<br />8-MUZAFFER TEKBIYIK<br />9-AYDIN ÇEVİK<br />10-ARAFAT ARIK<br />11-MEHMET NURİ PARMAKSIZ<br />12-YILMAZ AYBAR<br />13-ALİHAN BOZKURT<br />14-RIFAT KAYA<br />15-PROF.DR.LEVENT SEÇER<br />16-HARİKA UFUK<br />17-YILMAZ KAĞAN GÜLAY<br />18-BAHTİYAR ARSLAN<br />19-AŞIK CİNASİ(EKREM YALBUZ)<br />20-ABİDİN GÜNEYLİ<br />21-ABDÜLKADİR AKDEMİR<br />22-AYFER YABA<br />23-YURDANUR BİLGİN<br />24-DENİZ GÜNEŞ<br />25-SEVAN HAŞAR<br />26-ÖMER KALAFAT<br />27-ERTUĞRUL YALÇINKAYA<br />28-SEVİNÇ ATAN<br />29-HİKMET GÜLAY<br />30-AHMET CANBABA<br />31-MUAMMER BAYDERE<br />32-MEHMET NACAR<br />33-EMRE VARIŞLI<br />34-GÜLŞEN DESTANOĞLU<br />35-REMZİ ÇİNKO<br />36-ÇELEBİ ÖZTÜRK<br />37-METİN TOPRAK<br />38-ERTÜRK DEMİRCİ<br />39-NEBİYE TOPRAK<br />40-ALTUĞ ALTINTAŞ<br />41-MÜSLÜM DANAOĞLU<br />42-ABDULLAH ÖZDAMAR<br />43-ERSİN BAŞEĞMEZ<br />44-MURAT YANÇ<br />45-ALİ KÜÇÜK<br />46-IŞIN ERGÜNEY<br />47-KADİR GÜVEN<br />48-SEÇKİN GÜNDÜZ<br />49-İSMAİL AYDIN<br />50-LOKMAN KURUCU<br />51-ASLI AYDIN<br />52-SUZAN MUMCU<br />53-ŞERİFE ÇINAR<br /><br /><br /><br />ORTANCA SANAT VE EDEBİYAT DERGİSİ ABONELİKLERİ SONA EREN ABONELERİMİZİN, ABONE KAYITLARINI YENİLEMELERİ RİCA OLUNUR! 1(BİR) YILLIK ABONE BEDELİ (KARGO-POSTA MASRAFI DAHİL) YURTİÇİ:60.00(ALTMIŞ)YTL. İLETİŞİM ADRESİ: ortancadergisi@gmail.com İLGİ VE DİKKATİNİZE SUNULUR! ORTANCA DERGİSİ YÖNETİM KURULU<div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/6822335839653991072-494702325061471529?l=edebisanatlar.blogspot.com' alt='' /></div>şiir festivalihttp://www.blogger.com/profile/09192831768127437301noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-6822335839653991072.post-25613598542684451272009-01-19T13:16:00.000-08:002009-01-19T13:18:48.985-08:00EDEBÎ AKIMLAR<br /><br /><br /><br />KLASİZM ROMANTİZM REALİZM (Gerçekçilik) PARNASİZM<br />DOĞALCILIK (Natüralizm) SEMBOLİZM (Simgecilik) İDEALİZM<br />GELECEKÇİLİK (Fütürizm) DADAİZM GERÇEKÜSTÜCÜLÜK (Sürrealizm) HARFÇİLİK (Letrizm) VAROLUŞÇULUK (Egzistansiyalizm) KİŞİSELCİLİK<br /><br /><br />--------------------------------------------------------------------------------<br /><br /><br />TANIM<br />Belli bir tarihsel süreçte edebiyatı, tür ve yazarın milliyeti bakımından herhangi bir ayrım olmadan şekilsel ve içeriksel olarak etkileyen belli üslup, duygu ve düşünce dizisidir. Belli başlı edebi akımlar, klasizm, romantizm (coşumculuk), parnasizm (sanat sanat içindir), naturalizm (doğalcılık), sembolizm (simgecilik), idealizm (ünanimizm), realizm (gerçekçilik), fütürizm (gelecekçilik), dadaizm, gerçeküstücülük (sürrealizm), letrizm (harfçilik), varoluşçuluk (egzistansiyalizm), personalizm (kişilikçilik) olarak sıralanabilir.<br /><br />KLASİZM<br /><br />Edebiyatta eski Yunan ve Roma sanatını temel alan tarihselci yaklaşım ve estetik tutumdur. Yeniden doğuş diye adlandırılan Rönesans döneminde gelişmiştir. Bu akımın izleri bir önceki dönemde Rebelais ve Montaigne’de, hatta Aristoteles’tedir. Klasizmin temel öğeleri kendi içinde soyluluk, akılcılık, uyum, açıklık, sınırlılık, evrensellik, idealizm, denge, ölçülülük, güzellik, görkemliliktir. Yani bir eserin klasik sayılabilmesi için bu özellikleri barındırması gerekmektedir. Kısaca klasik bir eser, bir üslubun en yetkin ve en uyumlu ifadesini bulduğu eserdir. Klasizm temellerini Rönesans aristokrasisinden alır. Klasizm bir bakıma aristokrasinin akımıdır.ROMANTİZM <br />18. yüzyılın sonunda başlar ve 19. yüzyılın ortalarına kadar sürer. Kendisinden önceki klasizme bir tepki olarak ortaya çıkmıştır. Önce ön-romantizm dönemi denilen gelişmeler yaşanmıştır. Bu gelişmelerin en önemlisi, halkın beğenisinin klasizmin görkemli, katı, soylu, idealize edilmiş ve yüce anlatım biçiminden, daha yalın ve içten ve doğal anlatım biçimlerine kaymış olmasıydı. Romantizm, klasizmin düzenlilik, uyumluluk, dengelilik, akılcılık ve idealleştirme gibi özelliklerine bir başkaldırı niteliğindedir. Romantizm, doğduğu çağın akılcılığı ve maddeciliğine tepki olarak bireye, öznelliğe, akıl dışılığa, düş gücüne, kişiselliğe, kendiliğindenciliğe ve aşkınlığa, yani sınırları zorlayıp geçmeye önem verir. Tarisel olarak bu dönemde gelişen orta soylu sınıfın, yani burjuvazinin duygu, düşünce ve yaşam tarzını ön plana çıkarır.<br /> Soyluların zarif sanat biçimlerini yapay ve aşırı incelikli bulan bu yeni sınıf, duygusal açıdan kendisine yakın hissettiği daha gerçekçi sanat biçimlerinden yanaydı. Böylece romantizm gelişme ve yaygınlaşma şansı buldu.<br /> Romantizmin en önemli habercisi Fransız filozof ve yazar Jean Jacques Rousseau’dur. Ama İngiliz yazarlar William Wordsworth ve Samuel Taylor Coleridge’nin 1790 yılında birlikte yayınladığı Lirik Balatlar adlı eser romantizmin bildirgesi sayılır. Yine İngiltere’de William Blake, Almanya’da Friedrich Hölderlin, Johann Wolfgang von Goethe, Jean Paul, Novalis, Fransa’da Chateaubriand ve Madame de Stael romantizmin ilk temsilcileridir. Victor Hugo, Alphonse de Lamartine, Alfred de Vigny, Nodier, Soumet, Deschamp, Alfred de Musset romantik akımın önemli yazarlarıdır.<br /><br /> <br /><br />REALİZM (Gerçekçilik) <br /><br />Bir estetik kavram olarak 19. yüzyıl ortalarında Fransa’da ortaya çıkmıştır. Nasıl ki romantizm klasizme bir başkaldırı niteliğinde ise gerçekçilik yani realizm, hem klasizme hem de romantizme bir başkaldırıdır. Amaç, sanatı klasik ve romantik akımların yapaylığından kurtarmak, çağdaş eserler üretmek ve konularını öncelikle yüksek sınıflar ve temalarla ilgili değil, toplumsal sınıflar ve temalar arasından seçmekti. Realizmin amacı, günlük yaşamın önyargısız, bilimsel bir tutumla incelenmesi ve edebi eserlerin bir bilim adamının klinik bulgularına benzer nesnel bir bakış açısıyla ortaya konmasıdır. Örneğin, realizmin iki güçlü temsilcisi Gustave Flaubert’in Madame Bovary adlı romanı ile Emile Zola’nın Nana adlı romanında cinsellik ve şiddet edebi bir mikroskop altında incelenerek olanca çıplaklığıyla ortaya konulmuştur. Realizm felsefesinin altında güçlü bir felsefi belirlenimcilik yatar. Fransız edebiyatında Flaubert ile Zola’nın yanısıra Honore de Balzac, Stendhal, Rusya’da Lev Tolstoy, Ivan Turgenyev, Fyodor Dostoyevski, İngiltere’de Charles Dickens ve Anthony Trollope, Amerika’da Theodore Dreiser, İrlanda’da James Joyce realizmin önemli temsilcileridir. Realizm, 20. yüzyıl romanının gelişimini de önemli ölçüde etkilemiştir.PARNASİZM <br />Adını, Louis Xavier de Richard ile Catulle Mendes’in hazırlayıp Alphonse Lemerre’in bastığı Le Parnasse Contemporain (Çağdaş Parnasçılık) adlı eserden alır. Klasizm, romantizm ve realizmin bütününe tepkili bir akımdır. 1830’lu yıllarda ortaya çıkmıştır. Temel kuramı “sanat sanat içindir” diye özetlenebilir. Aslında realizmin katı toplumculuğu ve gerçekçiliğine bir karşı çıkıştır. Daha çok şiirde kendini gösterir. Sanatsal biçim ve sanatsal içerik kaygısı ön plandadır. Bu akımın etkisindeki edebi eserlerde ölçülü ve nesnel bir anlatım, teknik kusursuzluk ve kesin betimlemeler kullanılır. Parnas şiir için “biçimciliği amaçlayan” şiir de denebilir. Parnasizm, bir yönüyle kendisinden sonraki doğalcılığa kaynak olmuştur. Zengin bir dil, zengin bir biçim, zengin ve yoğun bir duygusallık işlenir. Theophile Gautier’in şiirlerini, Theodore de Banville, Leconte de Lisle izlemiştir. Parnasizm, edebiyat tarihinde Leconte de Lisle ile özdeşleştirilir.DOĞALCILIK (Natüralizm) <br />19. yüzyıl sonu ve 20. yüzyıl başında etkili olmuştur. Doğa bilimlerinin, özellikle de Darwinci doğa anlayışının ilke ve yöntemlerinin edebiyata uyarlanmasıyla gelişmiştir. Edebiyatta gerçekçilik geleneğini daha da ileri götüren doğalcılar, gerçekleri ahlaksal yargılardan, seçici bir bakıştan uzak bir tutum ve tam bir bağlılıkla anlatmayı amaçlar. Doğalcılık, bilimsel belirlenimciliği benimsemesiyle gerçekçilikten ayrılır. Doğalcı yazarlar, insanı ahlaksal ve akılsal nitelikleriyle değil, rastlantısal ve fizyolojik özellileriyle ele alır. Doğalcı yaklaşıma göre, çevrenin ve kalıtımın ürünü olan bireyler, dıştan gelen toplumsal ve ekonomik baskılar altında ezilir, içten gelen güçlü içgüdüsel dürtülerle davranırlar. Yazgılarını belirleyebilme gücünden yoksun oldukları için yaptıklarından sorumlu değillerdir.<br /> Doğalcılığın kuramsal temelini Hippolyte Taine’in Historei de la Litterature Anglaise (İngiliz edebiyatı tarihi) adlı eseri oluşturur. İlk doğalcı roman Goncourt Kardeşler’in bir hizmetçi kızın yaşamını konu alan Germinie Lacarteux adlı yapıtıdır. Ama Emile Zola’nın Le Roman Experimental (Deneysel Roman) adlı eseri akımın edebi bildirgesi sayılır. Zola’nın yanısıra Guy de Maupassant, J. K. Huysmans, Leon Hennique, Henry Ceard, Paul Alexis, Alphonse Daudet doğalcı eserler veren yazarlardır.<br /><br /> <br /><br />SEMBOLİZM (Simgecilik) <br /><br />19. yüzyılın sonlarında Fransa’da ortaya çıkmış ve 20. yüzyıl edebiyatını önemli ölçüde etkilemiştir. Bireyin duygusal yaşantısını dolaysız bir anlatım yerine simgelerle yüklü ve örtük bir dille anlatmayı amaçlar. Simgecilik, geleneksel Fransız şiirini hem teknik hem de tema açısından belirleyen katı kurallara bir tepki olarak başladı. Simgeciler, şiiri açıklayıcı işlevinden ve kalıplaşmış bir hitabetten kurtarmayı, şiirle insanın yaşantısındaki anlık ve geçici duyguları betimlemeyi amaçladı. Simgeciler, dile getirilmesi güç sezgi ve izlenimleri canlandırmaya, şairin ruhsal durumunu ve gerçekliğin belirsiz ve karmaşık birliğini dolaylı biçimde yansıtacak özgür ve kişisel eğretileme ve imgeler aracılığıyla varoluşun gizemini aktarmaya çalıştılar.<br /> Simgeci şiirin başlıca temsilcileri Charles Baudelaire’nin şiir ve görüşlerinden fazlaca etkilenen Fransız Stephane Mallarme, Paul Verlaine, Arthur Rimbaud’dur. Sembolik yazarlar arasında Jules Laforgue, Henry de Regnier, Rene Ghil, Gustave Kahn, Belçikalı Emile Verhaeren, ABD’li Stuart Merrill, Francis Viele Griffin yer alır.İDEALİZM <br />Dünyayı ve varoluşu bilinç ve düşünceye öncelik vererek açıklama öğretisinin temel olduğu felsefi akımın edebiyattaki uzantısıdır. İdealist felsefenin tüm özellikleri edebi eserlerde de görülür. 20. yüzyılın başlarında ortaya çıkmıştır. Bireyci dünya görüşü ve simgecilik akımına bir tepki olarak doğmuştur. Çağcıl yaşamın artık makineleşen toplumları ve alabildiğine serpilip gelişen kentleriyle bireyi topluluk içinde yaşamaya zorladığını vurgulayan idealizm, bir arada yaşamanın yarattığı ortak kanı ve duyguları dile getirmeyi amaçlamaktadır.<br /> Topluluk bilincini ve bu bilince göre bireyin varoluşunu, yaşamı belli belirsiz yönlendiren kimi tinsel gerçekleri betimlemeyi ön planda tutar. En büyük temsilcisi Fransız yazar Jules Romains’tir. Bu akımın temelleri, Romains’le Chenneviere’nin yazdığı Petit Traite de Versification (Şiir üzerine küçük inceleme) ve Georges Duhamel’le Charles Vildrac’ın kaleme aldığı Notes su la Technique Poetique (Şiir tekniği üzerine notlar) adlı eserlerde ortaya konulmuştur.GELECEKÇİLİK (Fütürizm) <br />20. yüzyılın başlarında İtalya’da ortaya çıkmıştır. Edebiyatta devrim ve dinamizmi vurgulayan akım olarak değerlendirilir. İtalyan şair, romancı, oyun yazarı ve yayın yönetmeni Filippo Tommaso Marinetti’nin 1909’de Paris’te Le Figaro gazetesinde yayınladığı bildiri gelecekçiliğin manifestosu oldu. Bildiride, “Bizler müzeleri, kütüphaneleri yerle bir edip ahlakçılık, feminizm ve bütün yararcı korkaklıklarla savaşacağız” deniyordu. Bu geçmişin bütünüyle reddi demekti. Aynı bildiride, “Biz dünyadaki gerçekten sağlıklı tek şeyi, yani savaşa ve ölüme götüren güzel düşünceleri yüceltiyoruz” sözleri, siyasal alanda o dönemde gelişen faşizmden yana bir tavrın da açık göstergesiydi.<br /> Gelecekçiliğin kurucusu Marinetti, Avrupa’da birçok yazarı etkiledi. Rusya’da Velemir Hlebinikov ve Mayakovski gelecekçiliğe yöneldi. Rus gelecekçiler kendi bildirgelerini yayınladı. Puşkin, Tolstoy, Dostoyevski reddedildi. Şiirde sokak dilinin kullanılması istendi. 1917 Ekim devriminden sonra da gelecekçi akım güçlendi. Mayakovski’nin ölümüne kadar etkisini sürdürdü. İtalya’daki gelecekçiler ilk şiir antolojisini 1912’de yayınladı. Gelecekçilik faşizm ile özdeşleşti. Ve 1920’lerin ortalarına doğru etkisini yitirdi. Eserlerinde mantıklı cümleler kurmayı reddeden gelecekçilerin parolası, “sozcüklere özgürlük”tü. Ezra Pound, D. H. Lawrence ve Giovanni Papini bu akımdan etkilenen yazarlardır.<br /><br /> <br /><br />DADAİZM <br /><br />Jean Arp, Richard Hülsenbeck, Tristan Tzara, Marcel Janco ve Emmy Hennings’in aralarında bulunduğu bir grup genç sanatçı ve savaş karşıtı 1916 yılında Zürih’te Hugo Ball’in açtığı cafe’de toplandı. Fransızca’da oyuncak tahta at anlamına gelen “Dada” akımın ismi olarak seçildi. Bildirisi de burada açıklandı. Bu akım, dünyanın, insanların yıkılışından umutsuzluğa düşmüş, hiçbir şeyin sağlam ve sürekli olduğuna inanmayan bir felsefi yapıdan etkilenir. 1. Dünya Savaşı’nın ardından gelen boğuntu ve dengesizliğin akımıdır. Dada’cı yazarlar, Kamuoyunu şaşkınlığa düşürmek ve sarsmak istiyorlardı. Yapıtlarında alışılmış estetikçiliğe karşı çıkıyor, burjuva değerlerinin tiksinçliğini vurguluyorlardı.<br /> Toplumda yerleşmiş anlam ve düzen kavramlarına karşı çıkarak dil ve biçimde yeni deneylere giriştiler. Çıkardıkları çok sayıda derginin içinde en önemlisi 1919-1924 arasında yayınlanan ve Andre Breton, Louis Aragon, Philippe Soupauld, Paul Eluard ile Georges Ribemont-Dessaignes’in yazılarının yer aldığı Litterature’dü. Dadacılık 1922 sonrasında etkinliğini yitirmeye başladı. Dadacılar gerçeküstücülüğe yöneldi.GERÇEKÜSTÜCÜLÜK (Sürrealizm) <br />Avrupa’da bir ve 2’nci dünya savaşları arasında gelişti. Bu akım temelini, akılcılığı yadsıyan ve karşı-sanat için çalışan ilk dadacıların eserlerinden alır. 1924’te “Manifeste du Surrealisme”i (Gerçeküstülük bildirgesi) hazırlayan şair Andre Breton’a göre gerçeküstücülük, bilinç ile bilinç dışını birleştiren bir yoldur. Ve bu bütünleşme içinde düşsel dünya ile gerçek yaşam “mutlak gerçek” ya da “gerçeküstü” anlamda iç içe geçiyordu. Sigmund Freud’un kuramlarından etkilenin Breton için, bilinçdışı, düş gücünün temel kaynağı, deha ise bu bilinçdışı dünyasına girebilme yeteneği idi.<br /> Breton’un yanısıra Louis Aragon, Benjamen Peret, otomatik yazı yöntemleri üzerinde deneyler yaptılar. Kendi deyimleriyle, “gerçeküstü dünyanın düşsel imgelerini geliştirmeye” başladılar. Bu şairlerin dizelerindeki sözcükler, mantıksal bir sıra izlemek yerine bilinçdışı psikolojik süreçlerle bir araya geldiği için insanı irkiltiyordu. Gerçeküstücülük, yöntemli bir araştırma ile deneyi ön planda tutuyor, insanın kendi kendisini irdeleyip çözümlemesinde sanatın yol gösterici bir araç olduğunu vurguluyordu.<br /> 1925’ten sonra gerçeküstücüler dağılmaya, başka akımlara yönelmeye başladı. Ama resimden, sinemaya, tiyatroya kadar bir çok sanat dalını derinden etkiledi. Andre Breton’un yanısıra P. J. Jouve, Pierre Reverdy, Robert Desnos, Louis Aragon, Paul Eluard, Antonin Arnaud, Raymond Queneau, Philippe Soupault, Arthur Cravan, Rene Char gerçeküstücülük akımının önemli isimleridir.HARFÇİLİK (Letrizm) <br />Öncülüğünü Romen asıllı şair Isidore Isou‘nun yaptığı, 2’nci Dünya Savaşı sonrasında ortaya çıkan bir akımdır. Şiirde en küçük birim olarak sözcükleri değil harfleri temel alır. Bu yolla da yeni bir şiir ve yeni bir müzik yazmayı amaçlayan bir karşı-akım niteliğindedir. Isou’ya göre, “harf olmayan ya da harf olmayacak hiç bir şey tinsel olarak da var olamaz.” Harfçilik, edebiyatın yanısıra sinemayı, dansı, müziği ve resmi de etkilemiştir. Çıkış noktaları, “sesleri, sözcükleri, imgeleri aynı anda topluca bir araya getirecek yeni anlatım yollarının araştırılması”dır. Francois Dufrene, Maurice Lemaitre gibi şairler bu akımın önemli isimleridir.VAROLUŞÇULUK (Egzistansiyalizm) <br />Yirminci yüzyılın ilk yarısının sonlarına doğru Fransa’da ortaya çıktı. Öncelikle bir felsefi akımdır. En önemli temsilcileri Martin Heidegger, Karl Jaspers, Jean-Paul Sartre, Gabriel Marcel ve Maurice Merleau-Ponty olmuştur. Felsefi bakımdan temelleri ise bunlardan önce Nietzsche, Kierkegaard ve Husserl gibi düşünürler tarafından atılmıştır. Varoluşçuluk 4 temel fikri savunur:<br /> 1. Varoluş her zaman tek ve bireyseldir. Bu görüş bilinç, tin, us ve düşünceye öncelik veren idealizm biçimlerinin karşıtıdır.<br /> 2. Varoluş, öncelikle varoluş sorununu içinde taşır ve dolayısıyla varlık’ın anlamının araştırılmasını da içerir.<br /> 3. Varoluş insanın içinden bir tanesini seçebileceği bir olanaklar bütünüdür. Bu görüş her türlü gerekirciliğin karşıtıdır.<br /> 4. İnsanın önündeki olanaklar bütünü öteki insanlarla ve nesnelerle ilişkilerinden oluştuğundan varoluş her zaman bir “dünyada var olma”dır. Bir başka deyişle insan her zaman seçimini sınırlayan ve koşullandıran somut tarihsel bir durum içindedir.<br /> Varoluşçuluğun etkileri çağdaş kültürün çeşitli alanlarında görüldü. Kierkegaard’ı izleyen Franz Kafka, Das Schools, Şato, Der Prozess, Dava adlı eserlerinde insanın varoluşunu bir türlü ulaşamadığı istikrarlı, güvenli ve parlak bir gerçeklik arayışı olarak betimledi. Çağdaş varoluşçuluğun özgün temaları, Sartre’ın oyunları ve romanlarında, Simone de Beauvoir’in yapıtlarında, Albert Camus’nün roman ve oyunlarında, özellikle de L’Homme Revolte (Başkaldıran İnsan) adlı denemesinde işlendi.KİŞİSELCİLİK <br />Kişiselcilik, soyut düşüncülükle özdekçiliğin karşısına tinsel gerçekliği, sözü geçen iki bakış açısının da parçalara böldüğü birliği yeniden yaratacak sürekli çabayı koyar. Kişiselcilik, Descartes’in “Düşünüyorum öyleyse varım” (Cogito ergo sum) geleneği içinde yer alır. Kişiselciliğin ana yapısı şöyle özetlenebilir: Kişilik, bilinç, kendi yargısını özgürce belirleme, amaçlara yönelme, zamanın akışına karşı öz kimliğini sürdürme ve değerlere bağlanma gibi temel özellikleri nedeniyle, bütün gerçekliğin dokusunu oluşturur.<br /> Felsefi yönden Gottfried Wilhelm Leibniz bu akımın kurucusu, George Berkeley de başlıca kaynaklarından biri olarak kabul edilir. Edebiyatta en önemli savunucusu Emmanuel Mounier’dir.<br /><br /> <br /><br /> <br /><br /><br /> EDEBİYAT<br /><br />ŞİİR DESTAN TÜRK EDEBİYATINDA DESTAN AĞIT MESNEVİ ELEJİ<br />NESİR (Düz yazı) ROMAN TÜRLERİ TÜRK EDEBİYATINDA ROMAN ÖYKÜ<br />TÜRK EDEBİYATINDA ÖYKÜ MASAL TİYATRO BİYOGRAFİ MİZAH<br /><br /><br /><br />--------------------------------------------------------------------------------<br />Tanım:<br /><br />Okuyanlara estetik (sanatsal) bir doyum sağlamak amacıyla yazılmış, ya da böyle bir amacı olmasa bile biçimsel ve içeriksel özellikleriyle bu düzeye ulaşabilen bütün yazılı eserlere edebiyat denir. Edebiyat bir anlatım biçimidir. Düşünce ve duyguları güzel ve etkili bir biçimde anlatma sanatı olarak da tanımlanabilir. Herhangi bir metnin edebiyat eseri sayılabilmesi için sanatsal değerler taşıması gerekir.Türler <br />Edebiyat türlerini önce ikiye ayırmak mümkün. Birincisi nazım, ikincisi nesir. Nazım belli bir ölçü ve kalıp esas alınarak üretilmiş edebi ürünlerdir. Ya da kısaca bütün şiir ve şiirler metinlerdir. Hece vezni gibi belli bir kalıp ve ölçü kaygısı güdülerek yazılır. Nesir ise serbest, ölçüsüz düz yazıdır. Nazım genel oarak bütün şiir türlerini kapsar. Nesir ise edebiyatın şiir dışındaki tüm biçimlerini. Roman, öykü, tiyatro, deneme gibi.ŞİİR <br />Dilin anlam, ses ve ritim ögelerini belli düzen içinde kullanarak bir olayı, ya da bir duygusal ve düşünsel deneyimi yoğunlaşmış ve sıradanlıktan uzaklaşmış bir biçimde ifade etme sanatıdır.Lirik şiir <br />Edebi türlerin en sanatsal, en katışıksız, en yoğun olanı lirik şiirdir. Estetik haz vermenin dışında hiçbir amaç taşımaz. Lirik şiiri destan, eleji, ağıt, mesnevi, dramatik şiir ve felsefi şiir izler.Destan <br />Kahramanlarının olağanüstü eylemlerini coşkulu, törensel bir üslupla anlatan ve genellikle birkaç bölümden oluşan manzum yapıtlardır. Bilinen en eski edebiyat türlerinden biridir. Yunanca “espos” sözcüğünden gelmektedir. Mitoloji, efsane, folklor ve tarihi öğeler içerir. Destanlar ve destansı öyküler ilkçağlardan beri dünyanın her yerinde gelenekleri sonraki kuşaklara aktarmak için kollektif olarak yaratılmış edebi biçimlerdir. <br />Destanların ortak özellikleri:<br />Hepsinde yarı tanrısal nitelikler taşıyan bir ya da birçok kahramandan söz edilir. Destan bu kahramanın eylemleri üzerine kurulmuştur. Olaylar çok geniş bir kozmik coğrafya üzerinde geçer. Bir destanın dünyası ortaya çıktığı zaman içinde düşünebilecek her şeyi barındıran bütünsel, çok yönlü bir dünyadır. Hemen bütün destanlarda uzun yolculuklar anlatılır. Çoğu destanda olaylara doğaüstü yaratıklar da katılır. Kişiler, olaylar, doğal varlıklar hep gerçek yaşamdaki boyutlarından daha büyük, daha zengindir. Özellikle sözlü destanlarda uzun anlatı, betimleme (tanımlama) ve konuşma bölümleri bulunur. Öykü içinde öyküye yer verilir.Törensel söyleyişler ve kamusal duyarlılık hakimdir. Destanlar temel olarak iki gruba ayrılır.Sözlü destanlar <br />Yazının henüz bulunmadığı ve yaygınlaşmadığı bir kültürde doğan ve kuşaktan kuşağa sözlü olarak aktarıldıktan sonra yazıya geçirilen destanlardır. Ozan ve şarkıcıların değişik zamanlarda söylediği şarkı ve şiirlerin bütünleşmesi ve işlenmesiyle oluşturulurlar. Örnekler: <br />Gılgameş: MÖ 3000 yıllarında Mezopotamya’da ortaya çıkmıştır. Bilinen en eski destandır. Babil ve Akad toplumlarınca da benimsenmiştir. Ama bugüne kalan en eksiksiz biçimi Sümer toplumunda ortaya çıkmıştır. Zalim Uruk kralı Gılgameş’in ölümsüzlük arayışını anlatır. Gılgameş ve arkadaşı Enkidu ile birlikte uzun arayışlardan sonra ölümsüzlük otunu bulur, ama bir yılana kaptırır. <br />Ilyada ve Odysseia: MÖ 11-12’nci yüzyıllarda geçtiği sanılmaktadır. Homeros destanları olarak bilinirler. Yunan Yarımadası’ndaki Akhalar’ın, Anadolu’daki İon krallıklarına saldırısı ve Akha kral ve prenslerinin daha sonraki serüvenleri anlatılır. Özellikle Odysseia, Yunan Tragedyası ve Batı edebiyatının önemli bir kaynağıdır. <br />Diğerleri: Eski İngilizce halk destanı Beowulf, Eski Almanca Heldenlieder (kahramanlık türküleri), Almanca Nibelungenlied , Kudrunlied, Fransa’da Chanson de Geste (kahramanlık şarkısı), Chanson de Roland (Frank kralı Charlemagne’ın savaşlarını anlatır), İspanya’da El Cantar de Mio Cid, Hindistan’da Mahabharata, Ramayana, Japonya’da Heike Monogatari.Edebi destanlar <br />Belirli bir yazar tarafından eski örneklere uygun olarak ve okunmak üzere kaleme alınmış destanlardır.<br />Örnekler: <br />Vergilius’un Aeneis’i: MÖ 29-19’uncu yüzyılları kapsar. Troyalı Aeneias’in uzun ve zorlu bir yolculuktan sonra Latin ülkesine gelerek Lavinium kentini kurması anlatılır. Lavinium sonradan Alba Langa ve Roma kentlerinin yerine kurulan ilk kenttir. <br />Milton’un Paradise Lost’u: İnsanın cennetten kovuluşu ve tanrının şeytanla mücadelesini anlatır. <br />Dante’nin La Divina Commedia’sı (İlahi Komedya) MS 1310-1321, Ariosto’nun Orlando Furioso’su (Çılgın Orlando) 1532, Camoes’in Os Lusidas’ı 1572. <br /> <br /><br />Türk edebiyatında destan <br /><br />Asya kıtasının çeşitli bölgelerinde yaşayan Türk boyları arasında zengin bir destan geleneği vardır. Bilinen Türk destanları arasında en eskisi Yaratılış Destanı’dır. Altay Türkleri arasında söylenmektedir. V. Radlov tarafından saptanıp yazıya geçirilmiştir.<br />Saka Destanı, İskit Türkleri’ne aittir. Bu destan zinciri içinde Alp Er Tunga ve Şu parçaları bulunur. Bunlar Kaşgarlı Mahmud’u Divanü Lugati-t-Türk adlı eserinde yer almıştır.<br />Oğuz Kağan Destanı 14’üncü yüzyılda derlenmiş özet nitelikte bir metindir. Oğuz Kağan’ın doğumu ve üstün nitelikleri, askeri başarıları ve ülkeyi oğulları arasında pay edişi anlatılır.<br />Oğuz Türkleri’nden günümüze gelen tek destan metni ise Dede Korkut Kitabı’dır. Bayındır Han soyundan geldikleri sanılan Akkoyunlular’ın egemen olduğu Kuzeydoğu Anadolu’daki olaylar ve Müslüman Oğuzlar’ın yaşamı anlatılır. Göktürk Destanları çeşitli parçalardan oluşmuştur. Bozkurt parçasında Göktürkler’in bir boz kurdun soyundan geldikleri, Ergenekon parçasında ise Ergenkon’a sığınmaları, çoğalıp buraya sığmayınca dağı eriterek dış dünyaya çıkmaları anlatılır. Köroğlu parçasında, göçebe Oğuzlar’ın Horasan ve Hazar’da İranlılarla savaşlarından sözedilir.<br />Manas Destanı’nda Kırgız Türkleri’nin putperest Kalmuk ve Çinliler’le savaşları vardır.<br />Cengiz Han Destanı, Moğol istilasından sonra Kıpçak bozkırlarında ve eski Uygurların yaşadığı bölgelerdeki olayları anlatır.<br />Timur Destanı, Timur’un savaşları ve kişiliğine yer verir. Danişmend Gazi Destanı’nda Türklerin Anadolu’yu ele geçirmeleri anlatılır.<br />Battal Gazi Destanı’nda da Anadolu’daki Türk-Bizans savaşları yer alır.AĞIT <br />Genellikle bir ölünün ya da acı, üzücü bir olayın ardından söylenen halk türküsü. Ağıtlar, başından acı bir olay geçen ya da ölen kişinin iyiliklerinden, yiğitçe davranışlarından ve yaşamındaki önemli olaylardan söz eder. Belli geleneksel hareketler eşliğinde kendine özgü ölçü ve uyaklarla söylenir.<br />Türklerde ağıt geleneği çok eskidir. Anadolu’nun hemen her yerinde söylenir. Ağıtlar yarı anonim folklor ürünleri arasında da sayılabilir. Türkçe’de 7, 8 ve 10 heceli ağıtlar yaygındır. En çok rastlanılanı 8 hecelilerdir. Erkeklerin söylediği ağıtlar varsa da ağıtları daha çok kadınlar söyler. Gösteri bölümüyle tiyatro, söyleniş biçimiyle şiirseldir. Ağıtlar türkü ve destanla yakın ilişki içindedir.MESNEVİ <br />Özellikle Arap, Fars ve Osmanlı edebiyatında kendi aralarında uyaklı beyitlerden oluşan ve aruz ölçüsüyle yazılan şiir biçimidir. Arapça’da “müzdevice” denilen mesnevi türü ilk olarak 10’uncu yüzyılda İran edebiyatında ortaya çıkmıştır. Türk edebiyatına girişi 11’inci yüzyılda Yusuf Has Hacib’in Kutadgu Bilig adlı yapıtıyla başlar. Her beytinin ayrı uyaklı olması yazma kolaylığı sağlar. Bu nedenle uzun aşk öykülerinde, destanlarda mesnevi kullanılmıştır. Mesnevi bir eser başlıca tevhid, münacat, na’t, miraciye bölümlerinden oluşur. Mesneviler aşk mesnevileri, dinsel-tasavvufi mesneviler, ahlaksal ve öğretici mesneviler, savaş ve kahramanlık konusunu işleyen gazavatnameler, bir kentin güzelliklerini anlatan şehrengizler ve mizahi mesneviler diye ayrılabilir. Mevlana Celaleddin Rumi’nin altı ciltlik tasavvufi yapıtı da “Mesnevi” adını taşımaktadır. <br /> <br /><br />ELEJİ <br /><br />Tanınmış bir kişinin, bir arkadaşın ya da sevilen bir kişinin ölümünden duyulan üzüntüyü anlatan lirik şiir türüdür. Genel anlamda, insanın ölümlülüğü temasını işleyen, birbirini izleyen bir vurgulu iki vurgusuz heceli ayaklardan oluşan beşli ve altılı ölçüyle yazılan ve konuyla sınırlı olmayan şiire verilen addır. Modern batı edebiyatında bu terim şiirin içeriğinden çok ölçüsünü belirtir. Alman edebiyatında ölçü özelliği öne çıkarken, ingiliz edebiyatında şiir türü olarak tanınır. Örneğin, Milton’un okul arkadaşı Edward King’in ölümü üzerine yazdığı “Lycidas” (18 bu kapsamdadır. Eleji, modern şiirde de sık rastlanan önemi bir şiirsel anlatım biçimidir.NESİR: Düz yazıROMAN <br />Belli bir tarihsel ya da coğrafi çevre içindeki belli bir kişi ya da bir grup insanın başından geçenleri, bu insan ya da insanların iç ve dış yaşantılarını belli bir kronolojik, mantıksal, duygusal ya da sanatsal ilişkiyi gözeterek öyküleyen ve belli bir uzunluğu aşan anlatılar için kullanılan edebi terimdir. Edebi türler içinde en yenisidir. Çünkü matbaanın bulunması ve kentsoylu bir okur kitlesinin ortaya çıkmasından sonra gelişmiştir. <br />Aslında tanımlanması en zor edebi türdür. Gelişmesini tamamlamamış tek türdür denebilir. Bunun bir nedeni romanın tarihsel koşullara bağlı olması, diğer nedeni ise yazarına geniş bir özgürlük ve deney alanı bırakmasındandır. Romanın ataları arasında nesirsel özellikler taşıyan Petronius’un Satyricon (1’inci yüzyıl) ve Apuleius’un Metamorphoseon’u (2’nci yüzyıl) gösterilir.<br />Roman düzyazıyla yazılır. Anlatılan olaylar kahramanlık öyküleri değil, sıradan insanların günlük yaşantılarıdır. Anlatılan olaylar, saraylar ve savaş alanları gibi destansı mekanlarda değil, sokaklar, evler, meyhaneler gibi sıradan mekanlarda geçer. Olaylara yön veren tanrılar değil, kişilerin kendi tutum, davranış, duygu ve düşünceleridir. Kullanılan dil, nazım türlerinde olduğu gibi ağdalı değil günlük ve sıradandır. <br />Roman tarihe en bağlı edebiyat türüdür. Toplumsal, politik olaylar gelişmelerle de yakın ilişkidedir. Romanın tarihe bağlı oluşu, çok köklü bir geçmişi olmayan yeni bir sınıfın, yani burjuvazinin kendine tarih içinde bir geçmiş, şimdi ve gelecek kurma çabasından doğmuş olmasında yatar. 18. yüzyıl romanlarının çoğu, burjuvazinin aristokrasiye karşı mücadelesinde kullanılmak üzere kaleme alınmış metinler gibidir.<br />Roman, işte bu nedenle, felsefe ve sanattan boş inançları kovmak ve bunların yerine akıl ve gerçeği geçirmek isteyen bir kültürel dönüşümün ürünüdür. Bu nedenle toplumların gelişimine, yani tarihe kopmaz biçimde bağlıdır. İnsanı, öncelikle toplumsal ve tarihsel bir varlık olarak konu alan ilk sanat türüdür.<br /><br /> <br /><br />Roman türleri <br /><br />Romanlar konu, üslup, yazıldığı dönem bakımından çeşitli türlere ayrılabilir.Üslup bakımından “romantik roman”, “gerçekçi roman”, “doğalcı roman”, “estetik roman”, “izlenimci roman”, “dışavurumcu roman”, “yeni roman” türleri sayılabilir.Romantik roman <br />Kişilerin duygularını, arzularını, düşüncelerini yalnızca kendilerine ait, içten gelen doğal ve gerçek olgular gibi görür. Örneğin Sir Walter Scott’un tarihsel romanları, Jean Jack Rousseau’nun eserleri ve Goethe’nin Genç Verther’in Acıları romanı gibi.<br />Gerçekçi roman <br />Romantik romandan ayrı olarak kuru ve kuşkucu bir anlatım ve düşünce yapısı taşır. Balzac ve Stendhal’in romanları bu üsluptadır.<br />Doğalcı roman <br />Üslup bakımından gerçekçi romana benzer. Olanın olduğu gibi yazılmasını öngörür. Emile Zola ve Maupassant romanları doğalcı romanlardır.<br />Estetik roman <br />Belli biçim ve anlatım kaygıları ile yazılmış romanlardır. Gustave Flaubert estetik romanın en önemli yazarıdır.<br />İzlenimci roman <br />Diğer üsluplardan ayrı olarak eşyanın ve dış olayların kendi nesnel gerçeklikleriyle insanların bunları algılama biçimleri arasındaki farkları ortaya çıkarmaya yönelir. Yani dış gerçeklerden çok, duyu ve duygulara, iç yaşantının betimlenmesine öncelik verir. Ford Madox Ford’un romanları izlenimciliğin en sistemli ürünleridir.<br />Dışavurumcu roman <br />20. yüzyılda ortaya çıkmıştır. Dışavurumculuk toplumsal kimliklerin reddedilmesi ve insan yaşamını belirleyen toplum karşıtı ya da uygarlık karşıtı güçlerin öne çıkarılmasıyla belirlenir. Dışavurumculuk, şiddetli, fırtınalı ve tanımsız duyguları vurgulamasıyla, abartma, karikatürleştirme, çarpıtma ve soyutlama tekniklerinden yararlanmasıyla bir tür “yeni romantizm” olarak da değerlendirilir. Dostoyevski, Kafka, Beckett ve Brecth’in romanları bu türün örneklerindendir.<br />Yeni roman <br />Aslında dışavurumculuğun izlerini taşır. Özellikle 1930 sonrasında ilk örnekleri görülmeye başlandı. Kendisinden önceki akımlardan hiçbirine benzemeyen, yazma deneyini, hatta romanın olanaksızlığını romanın asıl konusu haline getiren romanlardır. Yeni roman, yazma eyleminin kendisini sorgulamaya yönelir. Alain Robbe-Grillet, Michel Butor, Claude Simon, Philippe Soller, Julio Cortazar gibi yazarlar bunu denemişlerdir.Konusu bakımından roman “tarihsel roman”, “pikaresk roman”, “duygusal roman”, “gotik roman”, “ruhbilimsel roman”, “töre romanı”, “oluşum romanı” türlerine ayrılır.Tarihsel roman <br />Uzak bir geçmişte yaşanan olayları konu alır. Ama tarihten daha derinlerde yatan insanla ilgili daha evresel bir gerçeği araştırmak amacıyla da yazılmış olabililer. Tarihi romanların örnekleri arasında Walter Scott’un romanlarını, Tolstoy’un Savaş ve Barış’ını, Stendhal’in Parma Manastarı’nı sayabiliriz.<br />Pikaresk roman <br />İsmini, İspanyolca alt tabakadan serüvenci ya da serseri anlamına gelen sözcükten alır. Çoğunlukla ahlaksız, rezil bir kahramanın başıboş gezginlik yaşamında yaşadığı olayları gevşek ve rahat bir üslupla anlatır. Bu türün önemli örnekleri arasında Lesage’nin Gil Blas de Santilane’ın Serüvenleri, Defoe’nun Talihli Metres’i, Thomas Mann’ın Dolandırıcı Felix Krull’un İtirafları’nı sayabiliriz.<br />Duygusal roman <br />İnsanın duygusal yaşamını yüksek ve özenli bir üslupla betimleyen romanlardır. Bazen bu türde yazarın kendi duygularıyla, okurun duygularını sömürmesi ön plana çıkar. Laurence Sterne’in Fransa ve İtalya’da Hissi Seyahat adlı eseri, Rousseau’nun romanları, Madame de La Fayette’in Prenses de Cleves’i bu türe örnek gösterilebilir.<br />Gotik roman <br />Gotik roman, İngiliz ve Amerikan romancılığına özgü bir türdür. 18. yüzyılın akılcılığına karşı çıkan bir türdür. Karanlık, korkutucu, çılgınlıklarla dolu bir ortamda geçen kanlı, şeytani, büyülü olayları konu alır. Horace Walpole’un Otranto Şatosu, Mary Shelley’in Frankenstein adlı romanları bu türün örnekleridir. Gotik romanın günümüzdeki uzantıları bilimkurgu ve fantastik roman olarak gösterilebilir.<br />Ruhbilimsel roman <br />Kişilerin ruhsal durumlarını ayrıntılarıyla çözümlemeye çalışan romanlardır. Daha serinkanlı ve denetimli oluşuyla duygusal romandan ayrılır. Abbe Prevost’un Manon Lasko adlı eseriyla Fransız edebiyatında açılan psikolojik roman çığırı diğer ülke romancılarını da etkilemiştir. Paul Bourget’in romanları da bu türe örnektir.<br />Töre romanı <br />İnsanların en dolaysız biçimde toplumsal olan davranışlarını, adetlerini, geleneklerini ön plana çıkarır. Moda, yaygın konuşma ve ifade biçimleri, toplu olarak yapılan her şey bu tür romanların konusunu oluşturur. Toplumun derin yapısından çok, yüzeysel görüntüleriyle ilgilenir. En tipik temsilcileri olarak Arnold Bennet ve Evelyn Waugh’tur. <br /> <br /><br />Türk edebiyatında roman <br /><br />Türk edebiyatına roman Fransızca’dan yapılan çevrilerle girdi. Bu çevirilerden ilki Yusuf Kamil Paşa’nın Fenelon’dan yaptığı Terceme-i Telemak’tır. Daha sonra adı bilinmeyen bir çevirici Victor Hugo’nun ünlü romanı Sefiler’i (Les Miserables) çevirdi. 1860-1880 yıları arasında başta Fransız yazarlar olmak üzere bir çok Batılı yazarın eseri Türkçe’ye çevrildi. İlk Türk romanı Şemseddin Sami’nin Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat adlı eseridir. Sami’den sonra Ahmed Mithad romanlarıyla Türk romanının gelişmesine katkıda bulundu. Türk romanı asıl Tanzimat döneminde gelişti. Recaizade Mahmud Ekrem’in Araba Sevdası yeni teknikler kullanılan Batılı anlamda türüne en yakın ilk Türk romanıdır. Servet-i Fünun edebiyatı döneminde ilk usta romanlar ve usta yazarlar kendilerini gösterdi. “Sanat sanat içindir” tezini savunan bu yazarlar aşk ve acıma gibi konuları işledi. Halid Ziya Uşaklıgil bu dönemin en önemli romancısı sayılır. Aşk-ı Memnu (1925) adlı romanı günümüzde de en başarılı Türk romanlarından biridir. 1910’dan sonra milli duyguların ağır basmasıyla birlikte “Genç Kalemler” dergisi çevresinde Türkçülük akımı gelişti. Milli romanların yazılması bu dönemde başladı. Halide Edip Adıvar’ın Vurun Kahpeye, Reşat Nuri Güntekin’in Çalıkuşu romanları bu dönemin örneklerindendir. Cumhuriyet döneminde çağdaş Türk romanı ortaya çıktı. Toplumsal ve sosyal gelişmeleri konu alan romanlar yazıldı. Köy ve kent romanları ayrımı da bu dönemle ilgilidir.ÖYKÜ <br />Gerçek ya da düş ürünü bir olayı aktaran kısa düz yazı şeklindeki anlatıdır. Kısa oluşu, yalın bir olay örgüsüne sahip olması, genellikle önemli bir olay ya da sahne aracılığıyla tek ve yoğun bir etki uyandırması ve az sayıda karaktere yer vermesiyle roman ve diğer anlatı türlerinden ayrılır. <br />Öyküde, olayın geçtiği yer sınırlı, anlatım özlü ve yoğundur. Karakterler belli bir olay içinde gösterilir. Bu karakterlerin de çoğu zaman sadece belli özellikleri yansıtılır. Konu tümüyle düş ürünü olabilir, ya da son derece gerçekçidir. Genellikle ironik bir rastlantı yoluyla yaratılan özel bir an üzerindeki yoğunlaşma sürpriz sonlara olanak verir. <br />Eski Yunan’daki fabl ve kısa romanslar, Binbir Gece Masalları öykünün habercileridir. Ama öykü ancak 19. yüzyılda romantizm ve gerçekçilik akımlarının yaygınlaşmasıyla edebi bir tür haline gelebildi. Edgar Allan Poe’nin Grotesk ve Arabesk öyküleri adlı eseriyle yalnızca Amerika Birleşik Devletleri’nde değil Avrupa’da da etkili oldu. Almanya’da Heinrch von Kleist, ve E. T. A. Hoffmann, psikolojik ve metafizik sorunları öykülerinde masalsı bir anlatımla yansıttılar. <br />20. yüzyıla girildiğinde öyküler ilk kez genellikle gazete ve dergilerde yayınlanıyor ve bu yüzden gazeteciliğe özgü yerel renkler taşıyordu. Bret Harte’nin öyküleri, Ruyard Kipling’in Hindistan’daki yaşamı anlatan öyküleri, Mark Twain’in Missisippi öyküleri bu özelliktedir. <br />Rusya’da Gogol, Dostoyevski, Turgenyev ve Çehov’un öyküleri, öykü türünün edebi eserler arasında sağlam bir yere oturmasına büyük katkı sağladı. <br /> <br /><br />Türk edebiyatında öykü <br /><br />Türk edebiyatında Batılı anlamdaki ilk öyküler Tanzimat döneminde yazıldı. İlk öykü yazarları, Ahmed Midhat, Emin Nihat, Samipaşazade Sezai ve Nabizade Nazım’dı. Türk öykücülüğünü yetkinliğe kavuşturan yazar ise Halit Ziya Uşaklıgil oldu. Edebiyat-ı Cedide döneminde yalın diliyle dikkat çeken Uşaklıgil, titiz gözlemciliğiyle gerçekçi öykü geleneğini başlatan yazardır. Bu dönemin diğer yazarları Hüseyin Rahmi Gürpınar, Mehmet Rauf, Hüseyin Cahit Yalçın, Ahmet Hikmet Müftüoğlu ve Saffeti Ziya idi. <br />2. Meşrutiyet’in ilanından sonra gelişen yeni edebiyat akımıyla birlikte öyküde toplumsal ve siyasi sorunlar işlenmeye başladı. Türkçe’de yabancı sözcüklerin temizlenmesi, yazımda konuşma dilinin hakim olması, taşra yaşamının gerçekçi bir üslupla edebiyata taşınması gibi özelliklerle bilinen bu dönemde Ömer Seyfettin, Türk öykücülüğünde yeri bir çığır açtı. Onu Halide Edip Adıvar, Reşat Nuri Güntekin, Refik Halit Karay izledi. F. Celaleddin, Selahattin Enis, Sadri Ertem, Cemal Kaygılı, Sabahattin Ali, Kenan Hulusi Koray, Nahit Sırrı Örik, Bekir Sıtkı Kunt, Mahmut Şevket Esendal Cumhuriyet dönemi öykücülüğünü hazırlan isimlerdir. <br />Cumhuriyet dönemi 1930’lar sonrasını kapsar. Bu dönemde alışılmışın dışında bir öykü dünyası kuran Sait Faik Abasıyanık, Halikarnas Balıkçısı (Cevat Şakir Kabaağaç), diyalogların usta yazarı Orhan Kemal, Mehmet Seyda, Samet Ağaoğlu, Sabahattin Kudret Aksal, Kemal Bilbaşar, Kemal Tahir ve Ahmet Hamdi Tanpınar öykü yazarları olarak ön plana çıktı. Günümüzde Türk öykücülüğü geniş bir konu ve üslup zenginliğiyle sürmektedir.MASAL <br />Olağanüstü öğe, kahraman ve olaylara yer veren öykülerdir. Masal terimi öncelikle, Sindirella, Çizmeli Kedi gibi sözlü geleneğin ürünleri olan halk öykülerini kapsar. Ama sözlü gelenekle ilişkisi olmayan edebi yönü ağır basan bazı eserler de bu türün içinde yer alır. Halk masalları 4 temel grupta toplanır. Hayvan masalları, olağanüstü ve gerçekçi masallar, güldürücü öyküler, zincirlemeli masallar. <br />Hayvan masalları genellikle kısa masallardır. Lafontaine masalları bu türün en güzel örnekleridir. Şeyhi’nin Har-name adlı eseri de Divan edebiyatındaki hayvan masalları türüne görmek gösterilebilir. <br />Olağanüstü masallarda, olağan varlıkların yanı sıra cin, peri, dev, ejderha gibi olağanüstü varlıklara da yer verilir. Gerçekçi masalların başlıca kahramanları ise padişahlar, vezirler, prenses ve prensesler, zenginler, hırsızlar ya da haydutlar gibi gerçek hayattaki kişilerdir. <br />Güldürücü masallar okuyan ve dinleyeni eğlendirmeyi amaçlayan masallardır. <br />Zincirleme masallarda sıkı bir mantık bağıyla birbirine bağlanan, küçük ve önemsiz bir dizi olay art arda sıralanır. <br /> <br /><br />TİYATRO <br /><br />Bir öyküyü, sahne olarak ayrılmış bir yerde oyuncuların söz ve hareketleriyle canlandırma sanatıdır. Çoğu zaman yazılı bir metne dayanır. Be metnin adı senaryodur. Ancak tiyatronun tek öğesi edebiyat değildir. Oyunculuk, sahne düzeni, dekor, köstüm, aydınlatma, müzik ve dans gibi öğeleri de vardır. Burada tiyatro terimi, eser olarak edebi yönüyle ele alınmaktadır. <br />Başka bazı sanatlar gibi tiyatro da dinsel törelerden doğmuştur. Daha sonra dinden bağımsızlaşarak bir sanat olmuştur. Temelinde, ilke insanın doğa olaylarını kendi bedensel hareketleriyle simgesel olarak canlandırma çabaları yatar. Doğa üstü güçlerin insanlara görünmesine aracılık etme çabaları da tiyatronun bir diğer amacıdır.<br />Tiyatro eserleri de diğer edebi eserler gibi genel edebi akımların etkisinde kalır. İlk insan topluluklarıyla birlikte ortaya çıkan tiyatro, antik çağlarda asıl kimliğine kavuşmaya başladı. İlk tiyatro şenliği MÖ 534’te Atina’da düzenlendi.DENEME <br />Tek bir konuyu rahat ve akıcı bir biçimde ele alan, çoğu kez yazarının kişisel bakış açısı ve deneyimini aktaran orta uzunluktaki edebi metinlerdir. Bu türün yaratıcısı 16. Yüzyıl Fansız yazarı Michel de Montaigne’dir. Yazdığı metinlerin kişisel düşünce ve deneyimlerinin iletilmesine yönelik edebi parçalar olduğunu vurgulamak için deneme (essai) adını seçmiştir. Türk edebiyatına deneme, diğer edebi türler gibi Tanzimat’tan sonra Batı’nın etkisiyle girdi. Yakup Kadri Karaosmanoğlu, Ahmet Haşim, Falih Rıfkı Atay, Yahya Kemal Beyatlı deneme türününde eserler veren önemli yazarlarımızdır. Ancak deneme türünün en önemi yazarı Nurullah Ataç’tır. Ataç, denemelerinde kişisel tavrını açıkça ortaya koyan, dilde yenilikçi ve titiz, üslupta akıcı bir yazardır.BİYOGRAFİ <br />“Yaşam öyküsü” de denebilir. Bir kişinin yaşamını anlatmayı konu alan edebiyat türüdür. Yazarın kendi yaşamını anlattığı oto biyografiler de bu türün içinde yer alır. Yaşam öyküsü kişisel anılara ya da araştırma sonucu edinilmiş sözlü ve yazılı malzemelerin düzenlenmesine ve yorumlanmasına dayandığı için tarihin bir dalı olarak da görülebilir. Ama konu alınan kişinin bireyselliğini, yaratıcı ve duygudaş bir kavrayışla aktarmaya çalıştığı için aynı zamanda edebiyatın bir koludur. <br />Tarihte ölen kişinin yaşamını ve yapıtlarını öven mezar yazıtları ve cenaze törenlerindeki konuşmalar yaşam öykülerinin ilk örnekleri sayılabilir. Daha sonra eldeki verilerin keyfi ya da eleştirellikten uzak bir yorumuna dayanan, söz konusu kişiyi övmek ve okura örnek oluşturmak için yazılan yaşam öyküleri başlamıştır. Bunun hemen ardından kişilerin gerçek yüzünü ortaya çıkarmayı amaçlayan eleştirel yaşam öyküleri de kaleme alınmıştır. <br />Yaşam öyküsünün bir başka özelliği, yazarının tarafsız olmamasıdır. Yaşamını yazdığı kişiyi sunar ve yorumlarken kendi kişiliğini de eserine yansıtır. Otobiyografi türünde bu özellik daha da belirgindir.MAKALE <br />Yazarın belli bir konuda, genellikle günlük politika ile ilgili görüşlerini dile getirdiği kısa metinlerdir. Makale, asıl gazetelerin yaygınlaşması ve gelişmesiyle kendini gösteren bir edebi türdür. Yazar bu kısa yazılarda çeşitli konulara ilişkin kişisel görüş eleştiri ve önerilerini sıralayabilir. Ya da politik veya toplumsal sorunlara değinebilir. Konular politikanın yanı sıra, bilim, dil, kültür gibi yazarın tercih ettiği herhangi bir alan da olabilir. Makalenin amacı, açıklama, eleştiri, tanıtım, bilgilendirme de olabilir. Ama genellikle eleştirel tutum ön plandadır. Makaleler, günlük yazıldıktan sonra bir araya getirilerek makale kitapları şeklinde yayınlanabilir.ELEŞTİRİ <br />Herhangi bir kişiyi, bir eseri, bir konuyu doğru ve yanlışlarını dile getirerek göstermek amacıyla yazılan kısa metinlerdir. Hedeflenen öğeyi doğru ve yanlış yönleriyle tanıtmayı amaçlayabileceği gibi, bu öğenin doğru tanıtılmasını sağlamayı ve bir değerlendirmeyi de hedef alabilir. Edebiyat sorunlarını ve yapıtlarını konu alan inceleme, yorum ya da değerlendirme olarak da tanımlanabilir.ANI <br />Kişisel yaşantının bütünü ya da belli bölümlerini ya da gözlemleri dile getirmek amacıyla yazılmış edebi metinler ya da kayıtlardır. Otobiyografi ile karıştırılabilen anı, ondan dışsal olaylara verdiği önem nedeniyle ayrılır. Anıda kişisel yaşam izlenimlerinin yanı sıra bu izlenimlerin dış boyutları da geniş olarak yer alır. Otobiyografide yazar öncelikle kendilerini konu edinirken, anı yazarları çoğunlukla çeşitli tarihsel olaylarda rol oynamış ya da bu olayların yakın gözlemcisi olmuş kişilerdir. <br /> <br /><br />MİZAH <br /><br />Olayların gülünç, alışılmadık ve çelişkili yönlerini yansıtarak insanı düşündürme, eğlendirme ya da güldürme sanatıdır. Bu amaçla yazılan edebi eserler de mizah türü için de değerlendirilir. En kaba şakadan en ince espriye kadar bütün mizah örnekleri, birbiri ile uyum içindeki olaylar arasındaki çelişkinin birdenbire ortaya çıkarılmasına dayanır. Mizah gelenek ve kuralların sorgulanmasında önemli bir rol oynar. İki amacı vardır, saldırma ve savunma. İnsanın topluca yaşamaya başladığı dönemle birlikte mizah da otaya çıkmıştır. Kentleşmeyle birlikte daha soyut ve dolaylı bir özellik kazandı. <br />Mizahı bedensel şiddetten ayırıp keskin dilli bir sanata dönüştüren Atinalılar olmuştur. Ortaçağda kilise ve kralları alaya alan masallarıyla şenliklerde halkı eğlendiren öykü anlatıcıları jonglörler ve gezgin minstrel’le birlikte açık cinsel çağrışımları da olan yeni bir mizah türü yaygınlaştı. 20. yüzyılda yeni bir mizah türü doğdu. Komik öğelerin yanı sıra ürkütücü ve korkunç öğelere de yer veren kara mizah ortaya çıktı. Siyasal mizah da bu dönemde önem kazandı.Türk edebiyatında mizah <br />Türk edebiyatında ise gerçek anlamda ilk mizah ürünleri masallar, fıkralar ve seyirlik oyunlardır. Divan edebiyatında da sık rastlanmamakla birlikte mizah yer almıştır. Tanzimat döneminde Türk mizahının çehresi geniş ölçüde değişti. Teodor Kasap ve Direktör Ali Bey’in Fransız edebiyatının etkisiyle yazdıkları tiyatro eserleri önem kazandı. Şinasi’nin Şair Evlenmesi, Ziya Paşa’nın Zafername Şerhi, Namık Kemal’in imzasız fıkra ve yergileri bu tiyatro eserlerini izledi. 2. Meşrutiyet’le birlikte Türk mizah edebiyatı büyük gelişme gösterdi. Baha Tevfik, Peyami Safa, Ömer Seyfettin, Yusuf Ziya Ortaç ve Orhan Seyfi Orhon gibi birçok yazar mizah yazılarıyla ünlendi. <br />Cumhuriyetle birlikte Türk mizahı yeni bir kimlik kazandı. Bu dönem yazarları geçmişi eleştiren, yeni dönemi savunan bir tutum benimsedi. Çok partili dönemle birlikte mizah kapsam ve konu bakamından büyük zenginlik kazandı. Aziz Nesin, Sabahattin Ali, Rifat Ilgaz, Orhan Kemal, Bedii Faik, Haldun Taner, Muzaffer İzgü, Çetin Altan gibi yazarlar bu dönemin önemli isimleridir. <br />HALK EDEBİYATI<br /><br />HECE ÖLÇÜSÜ ÂŞIK EDEBİYATI DESTAN HİKAYE KAHRAMANLIK ŞİİRLERİ KOŞMA TÜRKÜ TEKERLEME MANİ NİNNİ İLAHİ SEMAİ VARSAĞI NEFES ŞATHİYE GÜZELLEME KALENDERİ KOÇAKLAMA<br /><br /><br /><br />--------------------------------------------------------------------------------<br /><br />TANIM<br /><br />Yazı dili olmayan toplumlarda sözle aktarılan kültür birikimi halk edebiyatını oluşturur. Bütün toplumlar belli dönemlerde bu tür ürünler vermiştir. Halk edebiyatı gelişmiş toplumlarda da yazılı edebiyatla birlikte varlığını sürdürür. Halk edebiyatının başlıca biçimleri halk şarkısı, halk türküsü, halk öyküsü, söylenceler, atasözü, bilmeceler ve büyülerdir.TÜRK HALK EDEBİYATI <br /> <br /><br />Türklerin İslam dinini kabul etmelerinden sonra, halk arasında İslam öncesi Türk edebiyatı geleneğinin sürdürülmesiyle gelişen edebiyat türüdür. Türklerin İslam öncesi toplumsal yaşamlarında yönetenler ve yönetilenler arasında anlayış, düşünce ve ideal bakımından büyük farklılıklar yoktu. Ozanların sazla çalarak söyledikleri aşk ve doğa şiirleri, destan ve sagular bütün Türklerin duygularına sesleniyordu.<br /> İslamiyet’in kabulünden sonra bu birlik bozuldu. Kentlerde kurulan medreselerde yetişenler kendilerini halktan ayrı tutmaya başladılar. Ayrıca yönetim, siyaset ve askerlik alanındaki etkinlikleri nedeniyle bazen devlet ve saray korumasında olan bir sınıf ortaya çıktı.<br /> Divan Edebiyatı bu kesimden insanların duygu, düşünce ve zevklerini yansıtırken, Halk Edebiyatı bunların dışındaki kitlelerin beğeni, düşünce ve ideallerini yansıtma aracı oldu. Ama gerçek anlamda halk edebiyatı kavramı ancak 2’nci Meşrutiyet’ten sonra yerleşti ve halk geleneklerinin ürünleri olan yapıtlar bu dönemden sonra “Halk Edebiyatı” olarak adlandırılmaya başlandı.<br /> Bu yapıtlar, genellikle öğrenim görmemiş köylüler, kasabalılar ya da kentliler ile yeniçeri ve tekke çevreleri gibi yine halktan kopmamış zümreler arasında, zaman içinde dinin, tasavvufun, tarikatların ve Divan Edebiyatı’nın etkisiyle değişikliklere uğramış eserlerdir.<br /> İslamiyet’in kabulünden sonra anonim halk edebiyatının temel ürünleri sayılan atasözü, destan, masal, bilmece, mani, türkü, ağıt, mesnevi gibi türlerde büyük gelişme görüldü. Türk Halk Edebiyatı’nın ilk gerçek örnekleri Karahanlılar döneminde ortaya çıktı.<br /> Kaşgarlı Mahmud’un “Divanü Lügati’t Türk” adlı eserindeki manzum örnekler Türk halk şiirinin temel biçimi olan dörtlüklerle söylenmiş ve genellikle yedili, sekizli ve on ikili hece ölçüleriyle düzenlenmişti. Bu eserde atasözleri de bulunuyordu. Yine Karahanlılar döneminde oluşmuş “Satuk Buğra Halk Destanı” ve 11 ve 12’nci yüzyıllarda Türkistan’da Yedisu bölgesinde doğduğu sanılan eski Türk destanlarından motifler taşıyan Manas Destanı da bu dönem halk edebiyatının önemli eserleri arasındadır.HECE <br />Türk Halk Edebiyatı nazımda hece ölçüsüne (veznine) dayanır. Bu nedenle hece ölçüsünün tanımlanması gerekir. Hece, tek bir sesli hafrten ya da bu sesli harfin başına ya da sonuna gelen bir ya da birden çok sessiz harften oluşan ses öbeğidir. Örneğin, o, ot, bir, git, kırk gibi. Kapalı ya da engelli denilen heceler sessiz harfle, açık ya da engelsiz heceler sesli harfle biter.HECE ÖLÇÜSÜ (VEZNİ) <br />Şiirde mısralardaki hece sayısının eşit olmasına dayanan ölçüdür. Türkçe’nin yapısına uygun bir ölçüdür. Hecelerin sayısı parmakla sayıldığı için “parmak ölçüsü” adıyla da bilinir. Türkçe’de heceler uzunluk kısalık bakımından hemen hemen aynı değerdedir. Bu yapısal özellik şiirde hece ölçüsünün kolayca kullanılmasına imkan verir. İlk yazılı Türk edebiyatının ürünleri olarak bilinen Göktürk Yazıtları’nda şiir bulunmamasına rağmen şiirsel özellikler taşıyan ve hece ölçüsüne uyan bölümler vardır. Kaşgarlı Mahmud’un Divanü Lugati’t Türk eserindeki şiirler de hece ölçüsüyle yazılmışlardır. Türklerin İslamiyet’i kabulünden sonra divan edebiyatı ve aruz ölçüsünün yaygınlaşması hece ölçüsünün yalnızca tekke ve aşık edebiyatına özgü bir ölçü olmasına yol açtı.<br /> Hece ölçüsünde kalıbı dizelerdeki hecelerin sayısı belirler. Her dizesinde 11 hece bulunan bir şiirin kalıbı “11’li hece ölçüsü” olarak gösterilir. Bir hecenin belli bölümlere ayrılmasına “durgulanma”, bu bölümlerin okuma sırasında hafifçe durularak vurgulanan yerlerine de “durak” denir. Kalıplar 2’liden başlayarak 20’lilere kadar çıkar. Az heceli, yani 2’liden 6’lıya kadar kalıplar tekerleme, atasözü, bilmece gibi ürünlerin şiirsel parçalarında uyum öğesi olarak yer alır. Bu tür kısa kalıpların durakları dizenin sonundadır.<br /> Hece ölçüsünde durağın önemi büyüktür. Bir kalıp en az 2, en çok 5 duraklı olabilir. Bir durakta bulunan hece sayısı ise 1 ile 10 arasında değişir. Hece kalıpları duraklar ve duraklardaki hece sayıları bakımından bölümlenir. Bu kalıplar içinde en çok kullanılanlar 7’li, 8’li, 11’li ve 14’lü olanlardır. 7’li ölçü daha çok mani türünde kullanılmıştır. 8’li kalıp semai, varsağı, destan ve türkülerin ölçüsüdür. 11’li ölçü ise başta koşma ve destan olmak üzere aşık ve tekke debiyatı şiirlerinde kullanılmıştır. 14’lü hece ölçüsüne ise daha çok tekke şiiri ve çağdaş Türk şiirinde rastlanır.Tasavvuf ya da tekke edebiyatı <br />Halk edebiyatının “tasavvufi halk edebiyatı” ya da “tekke edebiyatı” denilen türü 12’nci yüzyılda Ahmed Yesevi ile başladı. Ama Anadolu’nun bu alandaki ilk ve en büyük şairi Yunus Emre’dir. Anadolu’da 19′uncu yüzyıla değin çeşitli tarikatlarla gelişen bu edebiyat geleneğinin sürmesinde en önemli rolü Alevi-Bektaşi ve Melami-Hamzavi şairler oynadı.<br /> Tekke edebiyatı şairleri, yalın bir dille, hece ölçüsüyle ya da aruzun heceye yakın yalın kalıplarıyla şiirler yazdılar. Tekke şiirinin genel adı, özel bestelerle okunan ve tarikatlara göre değişik isimlerle anılan ilahilerdi. Nazım birimi dörtlüktü. Ama gazel biçimde yazılmış ilahiler de vardır. Bu edebiyatın düzyazı biçimini ise evliya menkıbeleri, efsaneler, masallar, fıkralar ve tarikat büyüklerinin yaşamlarını konu alan yapıtlar oluşturur.Âşık edebiyatı <br />Halk edebiyatının aşık adı verilen halk sanatçılarının ürünlerinden oluşan ve 16’ncı yüzyılın başlarında ortaya çıkan “aşık edebiyatı” türünde ise söz ve müzik birbirini tamamlayan iki unsurdur. Günümüzde varlıklarını sürdüren aşıklar, bir yandan eski destan geleneğini yaşatırken, bir yandan da doğaçlama aşk şiirleri söyler, başka sanatçıların ürünlerini yayar, çeşitli törenlerde bir eğlence unsuru olarak yer alırlar. Aşık şiirinin nazım biçimi de dörtlük olmakla birlikte dize sayısı çoğalıp azalabilir.<br /> Bu edebiyatın başlıca türleri destan, güzelleme, taşlama, koçaklama, ağıt ve muammadır. Genellikle yalın ve yapmacıksız bir dil kullanılan aşık şiirinde yinelemeler, boş tekerlemeler, ölçü ve uyak tutturmada kolaylık sağlayan yakıştırmalar bulunur.Aşıklarımız <br />Aşık edebiyatının en büyük şairleri 16 ve 17’nci yüzyılda yetişti. Bunlar arasında Aşık Ömer, Gevheri, Katibi, Kayıkçı Kul Mustafa, Şahinoğlu, Katip Ali, Karacaoğlan, Üsküdari, Aşık Halil, Aşık Ali, Aşık Mehmed sayılabilir. 18’inci yüzyılın aşık şairleri arasında ise Kabasakal Mehmed, Levni, Kıymeti, Mecnuni ve Nuri sayılabilir. Bayburtlu Zihni, Dertli, Seyrani, Tokatlı Nuri, Erzurumlu Emrah, Ruhsati, Sümmani, Celali, Muhibbi, Dadaloğlu, Beyoğlu, Seyyit Osman 19’uncu yüzyılan aşık şairleridir. 20′nci yüzyılda ise sönmeye yüz tutan aşık edebiyatı Mazlumi, Kahraman, İrşadi, Mesleki, Talibi, Karamanlı Gufrani, Aşık Ali İzzet ve Aşık Veysel gibi şairlerle bir gelenek olarak varlığını sürdürdü.Halk edebiyatında düzyazı <br />Türk Halk Edebiyatı’nın düzyazı alanındaki öyküler, Türk, Arap ve İran-Hint kaynaklı olmak üzere 3 grupta toplanır. Türk kaynaklı öyküler arasında Dede Korkut, Köroğlu, Danişmendname gibi serüven-kahramanlık öyküleri, Kerem ile Aslı, Aşık Garip, Karacaoğlan ile İsmigan Sultan, Emrah ile Selvihan gibi aşıkların yaşam öyküleri çevresinde gelişen öyküler yer alır. Doğu Anadolu’da kaside adı verilen küçük öyküler, Güney Anadolu’da bozlaklar, meddah öyküleri ve Nasreddin Hoca fıkraları da halk edebiyatının düz yazı örneklerindendir. Yusuf ü Züleyha, Ebu Müslim, Battalname, Leyla ile Mecnun da Arap kaynaklı öykülerin en yaygın olanları ve bilinenleridir. Hint-İran kaynaklı öykülerin en ünlüleri arasında Ferhat ili Şirin ve Kelile ve Dimne sayılır. <br /><br />TÜRLER<br /><br />Düzyazı türleri<br /><br />Destan <br /><br />Kahramanlarının olağanüstü eylemlerini coşkulu, törensel bir üslupla anlatan ve genellikle birkaç bölümden oluşan manzum yapıtlardır. Destanlar ve destansı öyküler ilkçağlardan beri dünyanın her yerinde gelenekleri sonraki kuşaklara aktarmak için kollektif olarak yaratılmış edebi biçimlerdir. Halk edebiyatında Yaradılış Destanı, Karahanlılar döneminde oluşmuş “Satuk Buğra Halk Destanı”, 11 ve 12’nci yüzyıllarda Türkistan’da Yedisu bölgesinde doğduğu sanılan Manas Destanı, Oğuz Kaan Destanı, Dede Korkut Kitabı, Cengiz Han Destanı, Timur Destanı, Danişmend Gazi Destanı ve Battal Gazi gibi destanlar günümüzde bile bilinirler.Kahramanlık öyküleri <br />Soylu savaşçıların ve hükümdarların kahramanlıklarını dramatik bir üslupla işleyen öykülerdir. Konuları, bakış açıları ve üsluplarıyla kahramanlı şiirinin düzyazıdaki karşılığıdır. Sözlü ve yazılı olabilirler. Anlatılmak üzere üretilmişlerdir. Bu tür öykülerde sözlü gelenekteki birçok kalıp kullanılır. Türk Edebiyatı’nda bu tür öykülere sık rastlanır. Sözlü gelenekteki destanların yanı sıra Hazreti Muhammed’in zaferleri, Hazreti Ali’nin devlerle çarpışması ve inanılmaz kahramanlıkları konu alan halk öyküleri vardır.Masal <br />Hayal ürünü olan, bilinmeyen bir zamanda geçen, anlatılanlara inandırmak iddiası bulunmayan anlatım türüdür. Dinleyicinin dikkatini masalda toplayabilmek için masalın başında, sonunda ve bazen uygun görülen yerlerde masal tekerlemeleri söylenmektedir.Hikaye <br />Kaynağını gerçek yaşamdan alan, anlatıya sazın-ezginin eşlik ettiği, ses ve mimiklerin kullanıldığı uzun soluklu anlatım türüdür. Boyutları açısından ikiye ayrılırlar: 1. Efsaneden, masaldan ya da gerçek yaşamdan alınmış, bir tek olay çevresinde geçen yapısı basit, kısa hikâyelerdir. Türküleriyle birlikte en çok iki saatlik anlatma süresi vardır. 2. Daha çok kalabalık kişileri, birbiri ardından gelen beklenmedik durumları ve bunun sonucu olarak da az çok çapraşıklaşan olayları birbirine ekleyerek anlatıya uzun bir süre sağlayan hikâyeler. Bu hikâyeler 1-7 gece devam edebilir.Evliya menkıbesi <br />Bu türün geniş açıklaması için www.edebiyatturk.net “divan edebiyatı” bölümüne başvurabilirsiniz.Halk öyküsü <br />Geleneksel bir içeriği olan, kuşaktan kuşağa sözlü olarak aktarılan öykülerdir. Söylencelerle halk öyküleri arasında kesin bir ayırım yoktur. Kimi öyküler söylence olarak gelişmiş, aktarılmıştır. Çeşitli öykü türlerinde belli motifler, örneğin hayvanlar, sınamalar, belli kalıp olaylar yer alır. Halk öykülerinin başlıca türleri masallar, efsaneler, dini kişilerle ilgili anlatılanlar, hayvan öyküleri, kahramanlık öyküleri ve fıkralardır.Fıkra <br />Yaşamsal olaylardan hareketle anlatılan, anlatılanlardan bir sonuç çıkarma amacında olan, nükte, hiciv, mizah unsuru barındıran kısa sözlü ürünlerdir.Atasözü <br />Atalarımızdan günümüze kadar ulaşan, belirli bir yargı içeren, söyleyeni belli olmayan düz konuşma içinde kullanılan sözlerdir.Deyimler <br />Asıl anlamlarından uzaklaşarak yeni kavramlar meydana getiren kalıplaşmış sözlerdir. İki veya daha çok kelimeden kurulu bir çeşit dil ifadesi olan bu sözler, duygu ve düşüncelerimizi dikkati çekecek biçimde anlatan isim, sıfat, zarf, basit ve birleşik fiil görünüşlü gramer unsurlarıdır. <br /><br />NAZIM TÜRLERİ<br /><br />Kahramanlık şiirleri <br /><br />Yine soylu savaşçılarla, hükümdarların kahramanlıklarını ağırbaşlı, yüce, dramatik bir üslupla, belirli biçimsel kurallara bağlı kalarak anlatan şiirlerdir. Genellikle tek tip çalgı eşliğinde okunur ya da hal şarkısı olarak söylenirler. Halk ozanlarının yapıtları aracılığıyla kuşaktan kuşağa nakledilirler. Halk edebiyatında yiğitlik, yurt sevgisi gibi konuları ya da tarihsel olayları coşkulu bir anlatımla işleyen kahramanlık şiirleri vardır. Şiir, destan ve koçaklama türünde yazılmışlardır.Halk şarkısı <br />En eski halk edebiyatı biçimlerinden biridir. Sözlü gelenek içinde yaşayan, daha çok duyarak, yani kulaktan öğrenilen ve alilerle sınırlı toplumsal gruplar içinde yayılan şarkılardır. En belirgin özelliği, günlük yaşamdaki etkinliklerle yakın ilişkili olmasıdır. Köylerde bu tür etkinlikler ekin, hasat, harman, iplik eğirme, dokuma, bebek uyutma, içki, oyun oynama gibi etkinliklerdir. Halk şarkılarının haber ve dedikodu iletmek, yerel tarihle, aile kütüklerini belgelemek, bir topluluğun bilgi ve edebiyat birikimini korumak, sürdürmek gibi işlevleri de vardır.Koşma <br />Halk edebiyatımızda doğa, aşk, ölüm, ayrılık, yiğitlik, toplumsal olaylar gibi konuların işlendiği en sık kullanılan şiir türü. Dörder dizelik bendlerden oluşur. Bend sayısı genellikle 3, 5 arasındadır. Hece ölçüsünün 6+5 veya 4+4+3 duraklı 11’li kalıbıyla yazılır. Şair koşmanın son bendinde ismini ya da mahlasını söyler. Koşmalar dile gitirilen duygular ve söylenişlerine göre koçaklama, güzelleme, taşlama, ağıt gibi isimler alır. Karşılıklı konuşma şeklinde yani “dedim” “dedi” diye başlayan dizelerle de söylenebilir. Bu tür koşmalara “mürâcaa” ismi verilir. Bütün kafiyeleri cinaslı olan koşmalara “tecnis” denir.ÖRNEK KOŞMA: KaracaoğlanÖRNEK MÜRÂCAA KOŞMA: Kul NesimiÖRNEK TECNİS KOŞMA:Derd-i dilim arttı yârimin derdim<br />Seksende doksanda yüzde seyr eyle<br />Gonca güllerini yârimin derdim<br />Gerdanda dudakta yüzde seyr eyle<br /><br />Sel gelince yıkılırmış yar dedim<br />Al hançeri vur sineye yâr dedim<br />Yeter cevr ü cefa etme yâr dedim<br />Cism ü bedenimi yüz de seyr eyle<br /><br />Çeşmîyâ bin gazel yazdım dîvâne<br />El bağladım yâre durdum dîvâne<br />Dedi var yıkıl git behey dîvâne<br />Aşkın deryasında yüz de seyr eyle<br /><br />Çeşmi<br /><br />Koşmalar ezgilerine göre ve yapılarına göre olmak üzere ikiye ayrılır.<br />Ezgilerine göre koşmalar: Özel bir zegiyle okunurlar ve hece sayısı dikkate alınmaz. Ankara koşması, Acem koşması, Kerem, kesik Kerem, Gevherî, Sümmâni koşması gibi.<br />Yapılarına göre koşmalar: Koşmalar yapılarına göre 7’ye ayrılır.<br />Düz koşma: Âşık edebiyatında en sık kullanılar tür. Adi koşma olarak da adlandırılır.<br />Yedekli koşma: İki şekli vardır. İlki koşma-mani halidir. Koşma bendlerinin arasına aynı kafiyede bir bayati bendi ya da 7 heceli bend girer. İkincisi yedekli 5’li koşma diye adlandırılır. 8’li hece ölçüsüyle yazılır. İlk bend 5, ikinci ve yedek sayılan bend 4 dizelidir.<br /><br />ÖRNEK KOŞMA-MANİ: Zülalî<br /><br />Musammat koşma: Divan edebiyatındaki musammat gazele benzer. İç kafiyeli koşmalardır. Her dizenin birinci ve ikinci kısımları kafiyelidir. 6+5 duraklı kalıpla yazılır.<br /><br />ÖRNEK MUSAMMAT KOŞMA: Miratî<br /><br />Ayaklı koşma: İlk bendin dize sonlarına, diğer bendlerin ise sadece son dizelerine ziyade eklenerek oluşturulur. Ziyadeler 5 hecelidir. Genellikle musammat koşma şeklinde yazıldıklarından musammat ayaklı koşma da denir.<br /><br />ÖRNEK AYAKLI KOŞMA: Gedâyî<br /><br />Zincirleme koşma: Bendlerinin dördüncü dizesinin kafiyesi bir sonraki bendin ilk dizesinin başında tekrarlanan koşmalardır. Genellikle destanlarda kullanılır.<br /><br />ÖRNEK ZİNCİRLEME KOŞMA: Zülalî<br /><br />Zincirleme ayaklı koşma: Zincirleme koşmalara ziyadeler eklenerek yazılır.<br />Koşma şarkı: Her bendinin dördüncü dizelere aynı olan kavuştaklı koşmalardır.<br /><br /><br /><br />Türkü <br /><br />Türkiye’nin sözlü geleneğinde, bir ezgi ile söylenen halk şiirinin her çeşidini göstermek için en çok kullanılan ad “türkü”dür. Özel durumlarda ya da ezginin, sözlerin çeşitlemesine göre ninni, ağıt, deyiş, hava adları da kullanılmaktadır. Türk halk edebiyatı nazım şekli ve türüdür. Ezgisi yönüyle diğer halk şiiri türlerinden ayrılır. Türküler genellikle anonimdir. İsimleri bilinen saz şairlerinin söyledikleri de giderek halka mal olmuştur. İlk türkü söyleme “Türkü yakmak” diye anılır. Türkü adı Türk sözcüğüne Arapça “ı” eki eklenmesiyle ortaya çıkmıştır. “Türk’e özge” anlamına gelir.<br /> Türkü, Türk halk şiirinin en eski türlerindendir. Bu kelime ilk defa XV. Yüzyılda Doğu Türkleri tarafından kullanılmıştır. Hikmet Dizdaroğlu, Anadolu’da türkünün ilk örneğini Öksüz Dede’nin verdiğini belirtir. Türküler genellikle hece vezninin 7, 8 ve 11’li kalıplarıyla kıtalar halinde söylenir. Her kıta türkünün asıl sözlerinin bulunduğu bend ile nakarattan meydana gelir. Nakarat her bendin sonunda tekrarlanır. Bu kısım bağlama veya kavuştak diye de bilinir. Türküleri kesin ayrıma sokmak güçtür. Bir yörede yakılan türkü diğer bir yöreye şekli ve söyleniş biçimi değişerek geçebilir. Türküler ezgilerine, konularına ve yapılarına göre ayrılır.<br />1. Ezgilerine Göre Türküler<br />a. Usulsüzler: Uzun havalardır. Divan, koşma, hoyrat gibi çeşitlere ayrılır.<br />b. Usullüler: Oyun havalarıdır. Bu türe Konya’da oturak, Urfa’da kırık denilir.<br />2. Konularına Göre Türküler:<br />Ninniler ve çocuk türküleri, tabiat üzerine türküler, aşk türküleri, kahramanlık türküleri, askerlik türküleri, tören türküleri, iş türküleri, eşkıya türküleri, acıklı olaylarla ilgili türküler, güldürücü türküler, karşılıklı söylenen türküler, oyun türküleri, ağıtlar.<br />3. Yapılarına Göre Türküler:<br />a. Mani kıt’alarından kurulu türküler: Birbirleriyle ilgili konularda söylenmiş manilerin sıralanarak ezgiyle okunmasından meydana gelir.<br />b. Dörtlüklerle kurulu türküler.ÖRNEK:HAVADA BULUTHavada bulut yok bu ne dumandır<br />Mahlede ölüm yok bu ne figandır<br />Adı Yemen’dir gülü çemendir<br />Giden gelmiyor acep nedendirBurası Muş’tur yolu yokuştur<br />Giden gelmiyor acep nedendir<br /><br />Kışlanın önünde redif sesi var<br />Bakın çantasına acep nesi var<br />Bir çift kundurayla bir de fesi var<br /><br />Adı Yemen’dir gülü çimendir<br />Giden gelmiyor acep nedendir<br />Burası Muş’tur yolu yokuştur<br />Giden gelmiyor acep nedendir<br /><br />HAM MEYVE<br /><br />Çamlığı başında tüter bir tütün<br />Acı çekmeyenin yüreği bütün<br />Ziyamın atını pazara çekin<br />Gelen geçen Ziyam ölmüş desinler<br /><br />Uzun olur gemilerin direği<br />Yanık olur anaların yüreği<br />Ne sen gelin oldun ne ben güveyi<br />Onun için açık gider gözlerim<br /><br />Ham meyveyi kopardılar dalından<br />Beni ayırdılar nazlı yârimden<br />Eğer yârim tutmaz ise elimden<br />Onun için açık gider gözlerim<br /><br />Benim yârim yaylalarda oturur<br />Ak ellerin soğuk suya batırır<br />Demedim mi nazlı yârim ben sana<br />Çok muhabbet tez ayrılık getirir<br /><br />Taşlama <br /><br />Bir kimseyi yermek veya toplunun bozuk yönlerini iğneleyici bir dille eleştirmek için yazılan şiir. Halk edebiyatı nazım türüdür.ÖRNEK TAŞLAMA: RuhsatîTekerleme <br />Sözlüklerde “ağızda yuvarlanan söz, saçma sapan söz, eşsesli kelimelerle kurulu konuşma” anlamlarına gelen tekerleme masal, hikaye, bilmece, halk tiyatrosu gibi bazı edebi türler içinde veya bağımsız olarak söylenen ölçülü ve kafiyeli sözlerdir. Çokluk çocuk folklorunda hoşça vakit geçirmek, konuşma kabiliyeti kazanmak, oyunlarda eş ve ebe seçmek için bu yola başvurulur. Masal tekerlemesi, oyun tekerlemesi gibi adlar alırlar. En çok çocuk oyunlarında, masalların baş, orta ve sonunda söylenirler. Yöreye göre değişik isimle de söylenirler. Doğu Anadolu’da döşeme, Güney Anadolu’da sayışma denir. Karagöz ve ortaoyununda muhavere, çocuk oyununda ebe, çıkarmada ise sayışma diyebiliriz. Türk edebiyatında ilk tekerleme örneklerine XI. yüzyıldan itibaren rastlanır. Divanü Lügati’t Türk’te bazı tekerlemeler yer alır.ÖRNEK TEKERLEME:Yağ yağ yağmur<br />Tarlada çamur<br />Teknere hamur<br />Ver Allahım ver<br />Sellice yağmurEvvel zaman içinde<br />Kalbur zaman içinde<br />Deve tellal iken<br />Sinek berber iken<br />Ben annemin babamın beşiğini<br />Tıngır mıngır sallar iken<br />O yalan bu yalan<br />Fili yuttu bir yılan<br />Bu da mı yalan…Tekerleme <br />Âşık fasıllarında, saz şairlerinin yaptıkları şiir yarışmaları. Halk dilinde tekerleme, âşıklar arasında tekellüm olarak adlandırılır. Bu tür şiirler ya söylenmesi zor sözcüklerden meydana getirilir ya da darayak şeklindedir. Ayak daraldıkça kafiye bulmak zorlaşır. Âşıklardan biri fasal aralarında tekerlemeye başlar ve yeni bir ayak açar.ÖRNEK TEKERLEME: Kâtibî <br /><br />Mani <br /><br />Başta aşk olmak üzere hemen her konuda yazılabilen bir halk edebiyatı nazım türü. Çoğunlukla 7 heceli dört dezilek bir bendden meydana gelir. Ama dizeleri 4-5-8-10-14 heceli kalıplarla söylenmiş maniler de vardır. Birinci, ikinci dördüncü dizeler birbirleriyle kafiyeli, üçüncü dize serbesttir. Yani kafiye dizilişi aaxa’dır. Aaaxa düzeninde maniler de var. İlk iki dize hazırlık dizeleridir. Son iki dize ile anlam bağlantısı yoktur. Asıl anlatılmak istenen son iki dizede verilir. Bir çok mani çeşidi vardır. En çok kullanılanlar düz ya da tam mani, kesik mani, cinaslı mani, yedekli mani, artık mani’dir.<br />Düz mani: Yedişer heceli dört dizeden oluşur. Kafiyeleri çokluk cinassızdır.ÖRNEK MANİLER:Akşamlar olmasaydı<br />Badeler dolmasaydı<br />Yâr koynuna girince<br />Hiç sabah olmasaydıA benim bahtiyarım<br />Gönülde tahtı yârim<br />Yüzünde göz izi var<br />Sana kim baktı yârimAnne demeye geldim<br />Kaymak yemeye geldim<br />Meramım kaymak değil<br />Yâri görmeye geldim<br /><br />Bağlarında üzüm var<br />Mor şalvarda gözüm var<br />Kaçma yârim uzağa<br />Sana bir çift sözüm var<br /><br />Dağlarda gezer oldum<br />Okuyup yazar oldum<br />Ben bir güzel uğruna<br />Kuruyup gazel oldum<br /><br />Hıçkırık tuttu beni<br />Tuttu kuruttu beni<br />Elin oğlu değil mi<br />Gitti unuttu beni<br /><br />Kahve Yemen’den gelir<br />Bülbül çimenden gelir<br />Ak topuk beyaz gerdan<br />Her gün hamamdan gelir<br /><br />Kesik mani: Birinci dizesi 7 heceden az, anlamlı ya da anlamsız bir sözcük grubu olan maniler. Bu kesik dize sadece kafiyeyi hazırlar. Eğer meydan ve kahvehanelerde söylenen ve ilk dizeleri “aman aman” ünlemi ile doldurulan manilerse bunlara İstanbul manileri denir.<br /><br />ÖRNEK KESİK MANİ:<br />Karaca<br />Aldım aşkın tüfeğin<br />Vurdum bir kaç karaca<br />Dünyada bir yâr sevdim<br />Kaşı gözü karaca<br /><br />Dağ bana<br />Bahçe sana bağ bana<br />Değme zincir kâr etmez<br />Zülfin teli bağ bana<br /><br />Ayağı<br />Kuşlardan bir kuş gördüm<br />Var başında ayağı<br />Üstad manici isen<br />Aç maniden ayağı<br /><br />Cinaslı mani: Kesik manilerde eğer kafiye cinaslı ise bunlara cinaslı mani denir.<br />Yedekli mani: Düz maninin sonuna aynı kafiyede iki dize daha eklenerek söylenen maniler. Cinaslı kafiye kullanılmaz, birinci dizeleri anlamlıdır. Yedekli maniye artık mani de denir.<br /><br />ÖRNEK ARTIK MANİ:<br /><br />Ağlarım çağlar gibi<br />Derdim var dağlar gibi<br />Ciğerden yaralıyım<br />Gülerim çağlar gibi<br />Her gelen bir gül ister<br />Sahipsiz bağlar gibi<br /><br />Tası yok tası yok<br />Ne viran çeşme imiş<br />Su içecek tası yok<br />Yıkıldı viran gönlüm<br />Yapacak ustası yok<br />Şu vefasız dünyanın<br />Ucu var ortası yok<br /><br />Deyiş: İki kişinin karşılıklı söylediği manilerdir. Soru yanıt şeklinde düzenlenir. Bir başka kişinin ağzındanmış gibi aktarıldığı şekilleri de vardır.<br /><br />ÖRNEK DEYİŞ:<br /><br />Adilem sen naçarsın<br />İnci mercan saçarsın<br />Dünya deniz olanda<br />Gönlüm nere kaçarsın<br /><br />Ağam derim naçarım<br />İnci mercan saçarım<br />Dünya deniz olunca<br />Ben kuş olup kaçarım<br /><br />Adilem sen naçarsın<br />La’l ü gevher saçarsın<br />Ben bir şahin olunca<br />Yavrum nere kaçarsın<br /><br />Ağam derim naçarım<br />La’l ü gevher saçarım<br />Sen bir şahin olunca<br />Ben yerlere kaçarım<br /><br />Adilem sen naçarsın<br />La’lü gevher saçarsın<br />Ben azrail olunca<br />Kuzum nere kaçarsın<br /><br />Ağam derim naçarım<br />La’l ü gevher saçarım<br />Sen azrail olunca<br />Ben cennete kaçarım<br /><br /><br /><br />Ninni <br /><br />Çocuğun uyumasının sağlanması ya da ağlamasının durması için, sade bir dille ve hece ölçüsüne göre ezgili olarak söylenen ürünler. Söyleyeni belli olmayan bu ürünler dörtlüklerden ve nakarat bölümlerinden oluşur. Özel bir beste ile söylenir. Bu sözler annenin o andaki ruh durumunu yansıtır. Ninniler genellikle mani türünde bir dörtlükten meydana gelen bir çeşit türküdür. Ninni, Divanü Lügati’t Türk de “balubalu” diye adlandırılır. Öteki Türk boylarında değişik isimler verilmiştir.ÖRNEK NİNNİ:Dandini dandini danalı bebek<br />Elleri kolları kınalı bebek<br />Benim oğlum nazlı bebek<br />Uyusun yavrum ninni<br />(Manisa yöresinden)Çaya vardım çay susuz<br />Çadır kurdum yaylasız<br />Benim yavrum pek huysuz<br />Ninni yavrum ninni<br />(Denizli yöresinden)Ağıt <br />Doğal afetler, ölüm, hastalık vb. çaresizlikler karşısında korku, heyecan, üzüntü, isyan gibi duyguları ifade eden ezgili ürünlerdir. Ağıt söyleme işine ağıt yakma, ağıt söyleyenlere ise ağıtçı denilmektedir.ÖRNEK AĞIT: Celali <br /><br />İlahi <br /><br />Tanrıyı övmek, ona yakarmak için söylenilen dini şarkılara ilahi denir. Tekke edebiyatında ise din ve ahlakla ilgili şiirler ilahi adıyla tanımlanır. Hem koşma, hem semai biçiminde ve hem hece hem de aruz ölçüsüyle yazılmış şiirlerdir. Hece ölçüsünde 7, 8 ve 11’li kalıplar tercih edilmiştir. İlahi yazarı halk şairleri içinde ilk akla gelen Yunus Emre’dir. Daha sonra Eşrefoğlu Rumi, Niyazi-i Mısrai, Aziz Mahmut Hüdayi, Yunus Emre’nin etkisinde kalarak ilahiler yazmışlardır. Bektaşi ilahilerine “nefes”, Alevi ilahilerine “nefes”, “deme”, “deyiş”, Mevlevi ilahilerine “ayin”, Gülşeni ilahilerine “tapuğ”, Halveti ilahilerine “durak”, diğer tarikatlar da ise cumhur veya ilahi adı verilir. Dörtlüklerle yazılanlarda kafiye düzeni koşmaya, beyitlerle yazılanlarda kafiye düzeni gazele benzer.<br /> Giriş bölümüne zemin, gelişme ve sonuç bölümüne miyan denir. Bu ikisinin arasında nakarat bölümleri bulunur. Müzik parçası olarak bakıldığında zemin-nakarat-meyan-nakarat sistemindeki bir kalıba uyarlar. Toplu halde seslendirilmek için bestelenmiş ilahiler “cumhur ilahi” diye bilinir. Solo ilahilerde de koronun söylediği parçaya “cumhur” adı verilir. İlahiler okundukları yer ve zamana göre cami ilahisi, tekke ilahisi, mektep ilahisi, ramazan ve muharrem ilahisi, Mekke ilahisi, Kadir Gecesi ilahisi gibi adlarla anılır.ÖRNEK İLAHİ: Yunus Emre<br /><br /><br />Semai <br /><br />Halk şiirinde hecenin sekizli ölçüsü ile koşma biçiminde düzenlenen ve özel bir ezgi ile söylenen şiirlerdir. Genellikle en az üç, en fazla beş dörtlükten oluşurlar. Çoğunlukla doğa, güzellik, ayrılık. kavuşma gibi duygusal ve lirik temaları işlerler. Semainin hece ölçüsünün yanında aruz kullanılarak yazılanları da vardır.ÖRNEK SEMAİ: KaracaoğlanVarsağı <br />Özel bir ezgiyle söylenen koşmaya denir. Önce Güney Anadolu’da yaşayan Varsak Türkleri tarafından söylendiği için bu adla anılır. Semâiye benzer. Hece ölçüsünün en çok sekizli kalıbıyla yazılır. 4+4 duraklı veya duraksız olur. Kafiye şeması şöyledir: Xaxa bbba ccca.<br /> Semâiden ezgi yönüyle ayrılır. Varsağı yiğitçe bir havayla okunur. Çokluk içinde “bre”, “hey”, “hey gidi”, gibi ünlümler yer alır. Bu ünlemlerin bulunmadığı varsağılar ezgisiyle fark edilir.ÖRNEK VARSAĞI: KaracaoğlanSelis <br />Halk edebiyatında aruz ölçüsü kullanılarak yazılan şiirlerdir. Genellikle 19’uncu yüzyıl aşıkları tarafından kullanılan selisin en fazla yazılan tipi gazeldir. Hece ölçüsünün on beşli kalıbına da uyan selislerin en belirgin özellikleri farklı bir ezgiye sahip olmalıdır. <br /><br />Nefes <br /><br />Dini temellere bağlı aşık edebiyatı nazım şekillerinden ilahilerin Alevi-Bekteşi aşıklarınca yazılanlarına denir. Konusu genellikle tasavvuftaki vahdet-i vücud, Alevi-Bektaşi ilkeleri, tarikat kurallarıyla ilgilidir. Dili sade bir Türkçe olan nefesler biçim olarak koşmaya benzer. Dörtlükler halinde hece ölçüsünün 7, 8, 11’li kalıpları ile ya da az da olsa aruzla yazılanlara rastlanmaktadır. Dörtlük sayısı 3-7 arasında değişir. Fazla da olabilir.ÖRNEK NEFES:Biz Urum Abdallarıyız<br />Maksadımız yârdır bizim<br />Geçtik ziynet kabâsından<br />Gencinemiz erdir bizimDâim kılarız biz zârı<br />Harceyleriz elden var,<br />Dost yoluna verdik seri<br />Mürkirimiz hârdır bizimAşk bülbülüyüz öteriz<br />Râh-i Hakka yüz tutarız<br />Mânâ gevherin satarız<br />Mürşidimiz vardır bizim<br /><br />İstivâyı gözler gözüm<br />Seb’almesanidir yüzüm<br />Ene’l Hakk’ı söyler sözüm<br />Mi’râcımız dârdır bizim<br /><br />Haber aldık mahkemâttan<br />Geçmeyiz zâttan sıfattan<br />Balım nihan söyler Haktan<br />İrşâdımız sırdır bizim<br /><br />Balım Sultan<br /><br />Ayin <br /><br />Mutasavvıflara has bazı hal ve hareketleri ifade etmek için ilk defa İranlılar tarafından kullanılan ayin, daha sonra Türk Tasavvuf Edebiyatı’na da geçmiş Mevleviler’in sema meclislerinde söyledikleri ilahilere verilen ad olmuştur.Tapuğ <br />Gülşeni adlı tarikata bağlı şairlerin ayinler sırasında okudukları makamlı şiirlere tapuğ adı verilir.Cumhur <br />Mevlevi ve Bektaşi dergahları dışındaki dergah ve tarikatlarda topluca okunan ilahilere verilen addır.Hikmet <br />Dini ve tasavvufi halk şiirinde şairin anlayış ve sezgilerine göre din konularını işleyen şiirlere hikmet denir.Devriye <br />Dini ve tasavvufi halk edebiyatında devir felsefesini savunan ve anlatan şirlerdir. Devriye, evrenin ve insanın tanrıdan çıkıp, tekrar tanrıya döndüğünü savunan felsefedir.Şathiye <br />Dini ve tasavvufi halk şiirinde genel olarak mizahi manzumelere şathiye adı verilir. Şathiyeler, mutasavvuf şairlerce söylenmiş ya da yazılmış, tasavvufi inançları dile getiren, anlaşılması yorumlanmasına bağlı şiirlerdir. Tasavvufi konuları işleyenleri şathiyat-ı sûfiyâne adını alırlar. Şathiyelerde Allah’ın celâl sıfatının değil, cemâl sıfatının ön plana çıkarıldığı görülür. Bu tür şiirlere genellikle Bektaşi-Alevi şairlerinde rastlanır. Allah ile alay eder gibi yazılmış şathiyeler küfür sayılmıştır.ÖRNEK ŞATHİYE: AzmîTevhid <br />Allah’ı, yaratılış ve kainatın aslı gibi unsurları bir arada yorumlayan manzumelere “tevhid” denir. Çoğunlukla Divan edebiyatı nazım türleri olan gazel, kaside ve mesnevi biçimlerinde kaleme alınmışlardır. Ve ölçüleri de çoğunlukla aruzdur.Nutuk <br />Tekkelerde tarikat ulularının özellikle eğitici mahiyette olmak üzere söyledikleri şiirlerdir.Deme <br />Alevi-Bektaşi tarikatından tasavvuf şiirlerinin tarikatlarını ve hareketleriyle ilgili temaları işleyen, sorunlarını konu edinen şiirlerine “deme” adı verilir. Genellikle 8’li hece ölçüsüyle yazılan demeler saz eşliğinde kendine özgü bir makamla söylenir.Duvaz <br />Yine Alevi ve Bektaşi şiirinde bir türdür. Düvaz imam, düvaze, imam da denilen duvazlar On İki İmam’ı öven nefeslerdir. <br /><br />Güzelleme <br /><br />Âşık edebiyatında insan ve doğa güzelliklerini işleyen koşmalar. Genellikle aşık olunan kadın, kız, gelin, dağ ağaç, hayvan, çiçek gibi unsurlar işlenir.ÖRNEK GÜZELLEME: RuhsatîHoyrat ya da Horyat <br />Dört dizelik serbest tarzda halk edebiyatı nazım türü. Söz ve ezgisinde yiğitlik havası hakimdir. Irak’ta Türkler’in yoğun olduğu Kerkük ve Erbil ile Diyarbakır, Elazığ, Erzurum, Kars yörelerimizde yaygındır. Basit üsluplu, derin anlamlı, uyumlu, cinaslı sözcüklerden kuruludur. Genellikle 7 hecelidir. Benzer dizelerin başına veya sonuna konulan ve miyan denilen ek sözcüklerle vezin bozulabilir. İlk dize bir anlam ifade eden ve diğer dizelere ayak veren cinaslı bir sözcüktür. Hoyran söyleyenlere hoyrat çağıran ya da sazlıyan (yas törenlerinde ağıt yakan anlamında) denir. Anadolu’da hoyratların bir bölümüne ayaklı mani, kesik mani adı da verilir.ÖRNEK HOYRAT:Dolandı gün<br />Döndü gün dolandı gün<br />Men sene daldalandım<br />Sene de dolandı günGüle naz<br />Bilbil eyler güle naz<br />Girdim dost bağçasına<br />Ağlayan çok gülen azYüz aya değer<br />Hüsniv yüz aya değer<br />Ay var bir güne değmez<br />Gün var yüz aya değer<br /><br />Düşte gör<br />Hayalde gör<br />Hayalde gör düşte gör<br />Düşenin dosti olmaz<br />İnanmazsan düşte gör<br /><br /><br /><br />Kalenderî <br /><br />Halk şairleri tarafından aruzun mef’ûlü mefâ’îlü kalıbıyla gazel, murabba, muhammes, müseddes biçiminde söylenen şiire denir. Özel bir ezgiyle okunur. Ezgisi bakımından düz kalenderî, Acem kalenderisi, Emrah kalenderisi gibi çeşitlere ayrılır. Kafiye düzeni divan ve semaî ile aynıdır. Bu tür şiirler 3+4+3+4 veya 7+7 şeklinde ondört heeceli iken, sonradan yerine aruz vezninin geçtiğini ileri sürenler vardır.ÖRNEK KALENDERÎ: Tokatlı NurîKavuştak <br />Halk edebiyatında bentler arasında tekrarlanan dizelerdir. Bağlama ve nakaratla aynı anlamdadır. Türkülerde sık kullanılır.ÖRNEK KAVUŞTAK:Keklikte gelek olmaz<br />Sen boyda melek olmaz<br />Gözünü sevdiğim yâr<br />Her yerde henek olmazGel gel yanıma keklik<br />Kadan canıma keklik<br />Kınalı parmakların<br />Batır kanıma keklikTüyünü döker gelir<br />Ayağın seker gelir<br />Yâri arzulayan da<br />Dağları söker gelir<br /><br />Gel gel yanıma keklik<br />Kadan canıma keklik<br />Kınalı parmakların<br />Batır kanıma keklik<br /><br />Koçaklama <br /><br />Konusu savaş, yiğitlik, kahramanlık olan halk edebiyatı şiirleri. Çoşkun ve yüksek tempolu söyleyişleri vardır. Halk edebiyatımızda bu türün en güzel örneklerini Köroğlu ile Dadaloğlu vermiştir.ÖRNEK KOÇAKLAMA: Köroğlu <br />KAYNAK:edebiyattürk.net <br />DİVAN EDEBİYATI (13.-19.yy) DİVAN EDEBİYATI NAZIM BİÇİMLERİ <br />1. GAZEL: Özellikle aşk, güzellik ve içki konusunda yazılmış belirli biçimdeki şiirlere denir. Beyit sayısı genellikle 5-9 arasında değişir. Gazelin ilk beyti mutlaka kendi arasında uyaklı olur.Bu ilk beyte “matla”, son beyte ise “makta” adı verilir. Bir gazelin en güzel beytine “beyt-ül gazel”, şairin mahlasının bulunduğu beyte de “mahlas beyti” denir. Beyitleri arasında anlam birliği bulunan gazele “yek-âhenk”, aynı güç ve güzellikte beyitlerden oluşan gazele de “yek-âvâz” gazel denir.<br /><br />2. KASİDE: Din ve devlet büyüklerini övmek amacıyla belirli kurallar içinde yazılan uzun şiirlerdir. En az 33, en çok 99 beyitten oluşur. Kasidenin en güzel beytine “beyt-ül kaside”, şairin mahlasının bulunduğu beyte de “taç-beyt” denir.<br /><br />3. MESNEVİ: Her beyti kendi içinde uyaklı uzun nazım biçimidir.Bir anlamda Divan edebiyatında manzum hikayelerin yazıldığı bir biçim olarak da tanımlayabiliriz.<br /><br />Mevlânâ’nın ünlü mesnevisi 25.700 beyitten oluşmuştur.<br /><br />Mesneviler aşk, dini ve tasavvufi, ahlaki-öğretici, savaş ve kahramanlık, bir şehri ve şehrin güzelliklerini anlatma, mizah gibi türlü konularda yazılmıştır. Divan edebiyatında roman ve hikaye gibi türler olmadığı için mesneviler bir bakıma bu türlerin yerini tutmuşlardır. On bölümden oluşur.Aynı şair tarafından yazılmış beş mesneviye “Hamse” denir. Hamse sahibi olarak tanınmış önemli divan şairleri: Ali Şir Nevâi, Taşlıcalı Yahya, Nev’i-zâde Atâi’dir.<br /><br />4. KITA: Yalnız ikinci ve dördüncü dizeleri birbiriyle uyaklı iki beyitlik nazım biçimidir. Beyitler arasında anlam birliği bulunur. Pek çok konuda yazılabilir.<br /><br />5. MÜSTEZAT: Gazelin özel bir biçimine denir. Uzın dizelere kısa bir dize eklenerek yazılır. Uzun ve kısa dizeler gazel gibi kendi aralarında uyaklanırlar. Kısa dizelere “ziyade” adı verilir.<br /><br />BENTLERDE KURULAN NAZIM BİÇİMLERİ<br /><br />1) RUBÂİ: Dört dizelik ve kendine özgü ayrı ölçüsü olan bir nazım biçimidir. Konusu daha çok dünya görüşüne ve şairin felsefi düşüncelerine yöneliktir.<br /><br />Edebiyatımızda bu türün en başarılı son temsilcisi olarak Yahya Kemal gösterilmektedir.<br /><br />2) TUYUĞ (TUYUK): Rubâi gibi dört dizelik bir nazım biçimidir. Edebiyatımızda en çok tuyuğ yazmış şair Kadı Burhanettin’dir. Bu biçim yalnızca Türk edebiyatına özgüdür. (Rubai, İran edebiyatından geçmedir).<br /><br />BİRDEN ÇOK DÖRTLÜKLER<br /><br />1) MURABBA: Dört dizelik kıtalardan oluşur. Bent sayısı 3-7 arasında değişir. Her konuda yazılır.<br /><br />2) ŞARKI: Genellikle aşk, içki, eğlence konularında yazılan dört dizelik nazım biçimidir. Biçim bakımından “murabba”ya benzer. Çoğunlukla bestelenmek için yazılır. Bu biçim de tuyuğ gibi yalnızca Türk edebiyatına özgüdür. “Şarkı” biçiminin yaratıcısı ve en güçlü şairi Nedim’dir.<br /><br />NOT: Divan edebiyatında üçlü ya da daha çok mısralı bentlerden meydana gelmiş nazım şekillerinin genel adı MUSAMMAT’tır. Yani dört dizeden oluaşn murabba, şarkı gibi biçimlerin; beş dizeden oluşan tahmis, taştir, tardiyye gibi biçimlerin ya da altı veya daha çok dizeden oluşan biçimlerin tümünün üst başlığı MUSAMMAT’tır.<br /><br />TERKİB-İ BENT: Bentlerle kurulan bir nazım biçimidir. Her bent, sayısı 5-10 arasında değişen beyitlerden oluşur. Bendin son beytine “vasıta beyti” denir. Terkib-i bentte vasıta beyti her beytin sonunda değişir ve vasıta beyti mutlaka kendi içinde uyaklı olur.<br /><br />Terkib-i bentlerde genellikle talihten ve hayattan şikayetler, dini, tasavvufi, felsefi düşünceler anlatılmış, toplumsal yergi niteliğinde eleştirilere yer verilmiştir.<br /><br />TERCİ-İ BENT: Biçim bakımından terkib-i bente benzer ; ancak vasıta beyti her bendin sonunda değişmez ve aynen tekrarlanır. Konularında daha çok Tanrının gücü, evrenin sonsuzluğu, doğanın ve yaşamın karşıtlıkları vardır.<br /><br />DİVAN EDEBİYATI NAZIM TÜRLERİ<br /><br />TEVHİT VE MÜNACÂT: Tanrının birliğini ve yüceliğini anlatan şiirlere tevhit, Tanrıya yapılan yalvarış ve yakarışları anlatan şiirlere de münacât denir. Daha çok kaside biçimiyle yazılmıştır. <br />NAAT: Hz. Muhammed’i övmek için yazılan şiirlere denir. Bunlar da daha çok kaside biçimiyle yazılmıştır. <br />MERSİYE: Bir kimsenin ölümü üzerine duyulan üzüntü ve acıyı anlatmak için yazılan şiirlerdir. Genellikle terkib-i bent biçimiyle yazılmıştır. (Bu türün, Eski Türk Edebiyatı’ndaki adı sagu, Halk Edebiyatı’ndaki adı ise ağıttır). <br />METHİYE: Bir kimseyi övmek için yazılan şiirlerdir. Bunlar da genellikle kaside biçiminde yazılmıştır. <br />HİCVİYE: Bir kimseyi yermek için yazılan şiirlerdir. <br />FAHRİYE: Şairlerin kendilerini övmek amacıyla yazdıkları şiirlerdir. <br />NOT: Divan edebiyatında bir şairin şiirine, başka bir şair tarafından aynı ölçü, uyak ve redifle yazılan benzerine “Nazire” denir. Bu, nazire yazan şairin diğer şaire karşı duyduğu saygı ve beğeniden ileri gelmektedir. Edebiyatımızda bu türde de pek çok ürün verilmiştir.<br /><br />DİVAN EDEBİYATININ GENEL ÖZELLİKLERİ<br /><br />Nazım birimi genellikle beyittir ve cümle beyitte tamamlanır. Beyit, cümleye egemendir. <br />Nazım ölçüsü “aruz”dur. <br />Dili Arapça, Farsça, Türkçe karışımı olan Osmanlıca’dır. <br />Şiirlerde tam ve zengin uyak kullanılmıştır. <br />Şiirlerin konuyu içeren başlıkları olmadığı için nazım biçimlerine göre adlandırılmışlardır. <br />Klişe bir edebiyattır. Duygu ve düşünceler değişmez sözlerle (Mazmun) anlatılır. <br />Anlatılan şey değil, anlatış biçimi ön plandadır. <br />Soyut bir edebiyattır. İnsan ve doğa gerçekte olduğundan farklı ele alınmıştır. <br />Aydın zümrenin edebiyatıdır. Medrese kültürü hakimdir. Genellikle saraya ve çevresine seslenir. <br />Sanatlara bolca yer verilmiş, sanat yapmak amaç durumuna gelmiştir. <br />Ulusal bir edebiyat olmayıp dinin etkisiyle şekillenmiştir. Arap ve İran edebiyatının etkisi çok fazladır. <br />Şiirde daha çok aşk, sevgili, içki, din ve kadercilik gibi konular işlenmiştir. <br />Nazım ön planda tutulmuş, nesre pek az yer verilmiştir. <br />Nesir alanında tezkireler (edebiyat tarihi görevini gören biyografik eser), münşeatlar (mektuplar), tarihler, dini metinler ve nasihatnamelere de rastlanmaktadır. Bunlarda da sanat yapma amacı ön plandadır. <br />13.yüzyılda gelişmeye başlamış 16. ve 17. yüzyıllarda en olgun dönemini yaşamış, 19.yüzyılın sonlarına kadar sürmüştür. <br />DİVAN EDEBİYATININ ÖNEMLİ ŞAİR VE YAZARLARI<br /><br />HOCA DEHHANİ: 13. yüzyılda yaşamıştır. Din dışı konularda şiir yazan ilk divan şairidir. Divanı vardır.<br /><br />MEVLANA : XIII.yüzyılda yaşamıştır. Birkaç Türkçe beyit dışında, tüm şiirlerini Farsça ile yazan ünlü tasavvuf şairidir. Oğlu Sultan Veled de tasavvufi konuları işleyen bir şair olarak bilinir. Mesnevi, Divan-ı Kebir, Mektubat, tanınmış eserleridir.<br /><br />ALİ ŞİR NEVÂİ: Çağatay lehçesinin en güzel örneklerini veren şair 15. yüzyılda yaşamıştır. Muhakemetü’l-Lugateyn adlı eserinde Türkçe’nin Farsça’dan daha üstün bir dil olduğunu savunmuştur. Hamsesi vardır. Anadolu dışında Türkçe şiir yazan ilk şairdir.<br /><br />ŞEYHİ:15. yüzyılda yaşamıştır. “Harnâme” adlı eseri edebiyatımızda ilk fabl türü eser olarak bilinmektedir. Mesnevi alanında başarılı olmuştur.<br /><br />SÜLEYMAN ÇELEBİ: 15. yüzyılda yaşamıştır. Hz. Muhammed için yazdığı Vesilet-ün-Necat (mevlit) adlı mesnevisiyle tanınmış bir şairdir. (İslam edebiyatında Hz. Muhammed’in hayatını anlatan eserlere SİYER denir).<br /><br />FUZÛLİ: 16. yüzyılın en güçlü şairlerindendir. Arapça, Farsça, Türkçe divanı olan tek şairdir. Eserlerini Azeri lehçesiyle yazmıştır. Divan edebiyatının en lirik şairi olarak kabul edilmektedir. Ona göre yaşamın anlamı acı çekmekle özdeştir. Platonik bir aşk arayışı vardır. Din dışı konularda yazmakla birlikte tasavvuftan da etkilendiği bilinmektedir. Kendisine bağlanan maaşı almasında güçlük çıkaran memurları şikayet etmek için yazdığı “Şikayetnâme” adlı mektubu edebiyatımızdaki en ünlü yergilerden biridir.<br /><br />Divanlarından başka bir naat olan “Su” kasidesi, Leyla vü Mecnun mesnevisi, Peygamber ailesini anlattığı Hadikat-üs-Süeda’sı Şah İsmail ile II:Bayezid’i karşılaştırdığı Beng ü Bâde’si ve tıp bilgisini sergilediği Sıhhat ve Maraz’ı en tanınmış eserleridir.<br /><br />BÂKİ: 16. yüzyıl şairlerindendir. Döneminde “şairler sultanı” olarak tanınmış ve saratın bütün olanaklarından yararlanmıştır. İyi bir medrese eğitimi gördüğü bilinmektedir.<br /><br />Dünya nimetlerinin hepsinden yararlanma anlayışındadır. Kanuni’nin ölümü üzerine yazdığı mersiyesi çok tanınmıştır. Divanı vardır.<br /><br />NÂBİ: 17. yüzyıl şairlerindendir. Divan edebiyatında didaktik şiirler yazmasıyla bir yenilik olarak kabul edilmektedir. Din, töreler ve sosyal yaşamla ilgili öğütler verir.<br /><br />Nâbi’nin Divan’ından başka Hayriye, Hayrâbâd adlı iki didaktik eseri, gezi notlarını içine alan Tuhfet-ül Harameyn’i ve Münşeat adlı eserleri vardır.<br /><br />NEFİ: 17. yüzyıl şairlerindendir. Edebiyatımızdaki en ünlü kaside şairi olarak bilinir. Övgülerindeki ve yergilerindeki aşırılıklarıyla ünlüdür. Yazdığı hicviyelerindeki aşırılık boğdurulmasına neden olmuştur. Hayal gücü çok zengin olan Nefi’nin somut benzetmelerden yararlanması da belirgin bir özelliğidir. Türkçe ve Farsça divanı olan Nefi’nin ayrıca hicviyelerini topladığı Sihamı-ı Kaza adlı bir eseri de vardır.<br /><br />NEDİM: 18.yüzyıl şairlerinden olan Nedim, Lale Devri’nin şairi olarak bilinir. Eserlerinde aşk, içki, zevk ve sefayı işler. “Mahallileşme akımı”nın önderi olan şairin Halk edebiyatından da etkilendiği bilinmektedir. Şiirlerinde halkın ağzından alınma deyimler olduğu gibi, halkın konuşma diline de oldukça yaklaşmıştır. Samimi ve içten bir söyleyişi olan Nedim, şarkılarıyla tanınmıştır. Divan şiirindeki klişeleri (mazmunları) bir ölçüde yıkmış olan şairin Divan’ı vardır.<br /><br />ŞEYH GALİP: Divan edebiyatının 18.yüzyılda yaşamış son büyük şairidir. Galatasaray Mevlevihanesinde şeyhlik yapmıştır. Nabi’nin “Hayrâbâd”ına nazire olarak ve Mevlânâ’nın mesnevisinden etkilenerek yazdığı “Hüsn-ü Aşk” adlı meşhur mesnevisinde, tasvvuf konusundaki düşüncelerini ortaya koyar. Bu eserinde allegorik (sembolik) bir anlatım kullanan şair hayal gücünden ve masal ögelerinden de yararlanmıştır.<br /><br />EVLİYA ÇELEBİ: (17.yy) Edebiyatımızda gezi türünün ilk örneklerini veren yazar, usta bir gözlemcidir. Elli yıllık bir süre içinde gezdiği yerleri konuşma diline yakın bir dille anlatmıştır. Anlatımında abartılı olmakla birlikte, Divan nesrinin kalıplarını da kırmıştır. 10 ciltlik “Seyahatnâme” adlı eseri çok tanınmıştır.<br /><br />NOT: Divan edebiyatının nesir yazarı olarak tanınan diğer önemli yazarları şunlardır:<br /><br />SİNAN PAŞA: (15.yy) Tazarrunâme adlı süslü nesri ile tanınır.<br /><br />MERCİMEK AHMET: (15.yy) Farsça’dan çevirdiği Kabusnâme adlı eseriyle tanınır.<br /><br />NAİMÂ: (17.yy) Kendi adıyla anılan (“Naima Tarihi”) adlı tarih eserinin yazarıdır.<br /><br />KATİP ÇELEBİ: (17.yy) Batılıların Hacı Kalfa dedikleri yazar ve düşünürdür. Arapça, Farsça, Fransızca, Latine bilen yazarın tarih, coğrafya, matematik konularında yazılmış eserleri vardır.<br /><br /> <br /><br />AYRINTILI BİLGİ VE ŞİİR ÖRNEKLERİ İÇİN:<br /><br />KAYNAK:EDEBİYATTÜRK.NET<br /><br />http://www.karehaber.net/edebiyat/index.html<br /><br /> Diğer Sayfalar 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16<br /><br /><br />*************************************************<br /><br /><br />ALİTERASYON NEDİR?<br /><br /><br />Şiir ya da düzyazıda ahengi sağlamak amacıyla aynı seslerin yinelenmesidir.<br /><br />Bir başka tanım ise:<br /><br />Düzyazıda, şiirde ahenk oluşturmak amacıyla aynı hecenin veya sesin tekrar edilmesine aliterasyon denir.<br /><br />Aşağıdaki aliterasyon örneklerine göz atalım:<br /><br /> Eylülde melul olduğu gönül soldu da lale<br />Bir kâküle meyletti gönül geldi bu hale <br /><br />Bu parçada “l” sesi yinelenmiştir.<br /><br />Sokaktayım, kimsesiz bir sokak ortasında<br />(N. Fazıl Kısakürek)<br /><br />Cinayeti kör bir kayıkçı gördü ben gördüm kulaklarım gördü vapur kudurdu kuduz gibi böğürdü hiçbiriniz orada yoktunuz<br />(Attila İlhan)<br /><br />Sisler bulvarında seni kaybettim.<br />Sokak lambaları öksürüyordu.<br />Yukarıda bulutlar yürüyordu. <br /><br />Bu parçada “s,k,r” sesleri yinelenmiştir ve bu dizelerde aliterasyon sanatı vardır.<br /><br />Salkım salkım tan yelleri estiğinde Sakallı bozaç turgay sayradıkta<br />(Dede Korkut Hikayeleri‘nden)<br /><br />Dest bus-ı arzusiyle ölürsem dostlar<br />Kûze eylen toprağım sunun anınla yâre su<br />(Fuzuli)<br />Yukarıdaki örneklerin;<br />birincisinde “s” ve “k” ikincisinde “k” ve “g” üçüncüsünde “s” ve “I” dördüncüsünde “s” ve “I” ünsüzleri sıkça tekrar edilerek söyleyişe ahenk katılmıştır. Bunlar aliterasyon örneğidir.<br /> <br /><br />Söz Sanatları sayfasına Dönmek için TIKLAYIN<br /><br />Edebi Sanatlar <br />Mecaz (Değişmece) Sanatı <br />Mecaz-ı Mürsel <br />Benzetme (Teşbih) Sanatı <br />İstiare (Eğretileme) Sanatı <br />Kinaye (Değinmece) Sanatı <br />Teşhis (Kişileştirme) Sanatı <br />Konuşturmaca (intak) Sanatı <br />Tariz (iğneleme-sitem) Sanatı <br />Tezat (Karşıtlık) Sanatı <br />Mübalağa (Abartma) Sanatı <br />Hüsn-i Talil (Güzel Nedene Bağlama) Sanatı <br />Tenasüp (Uygunluk) Sanatı <br />Tecahül-i Arif <br />İstifham (Soru Sorma) Sanatı <br />Terdit (Şaşırtma) Sanatı <br />Telmih (Anımsatma) Sanatı <br />Leff ü Neşr Sanatı <br />Tedric (Dereceleme) Sanatı <br />Tekrir (Yineleme) Sanatı <br />Rücu (Geriye Dönüş) Sanatı <br />İrsal-ı Mesel (Atasözü Söyleme) Sanatı <br />Cinas (Sesteşlik) Sanatı <br />Seci (iç uyak) Sanatı <br />İştikak (Türetme) Sanatı <br />Akis (Yansıma) Sanatı <br />Akrostiş Sanatı <br />Leb Değmez (Dudak Değmez) Sanatı <br />→ Aliterasyon Sanatı <br />Tevriye Sanatı <br /><br /><br />Kaynak: GRAMERİMİZ.COM<div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/6822335839653991072-2561359854268445127?l=edebisanatlar.blogspot.com' alt='' /></div>şiir festivalihttp://www.blogger.com/profile/09192831768127437301noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-6822335839653991072.post-74122578530006500142009-01-15T11:19:00.000-08:002009-01-15T11:20:34.476-08:00<strong></strong>Sevgili İLESAM üyeleri, <br /><br />16 Ocak 2009 Cuma gunu TURKSOY'un 15. kurulus yildonumu munasevetiyle duzenlenecek kutlama etkinlikleri cercevesinde Gazi Universitesi ve Hacettepe universitesinde iki konser gerceklestirilecektir. Gazi universitesi Egitim Fakultesi konser salonunda (BESEVLER/ANKARA): "Turk Halklari Halk Ezgileri Konseri", Hacettepe Universitesi Ankara Devlet Konservatuvari konsersalonunda ise (BESEVLER/ANKARA): "Turk Halklari Klasik Muzik konseri" olacaktir. Konserlerde Turk dunyasinin farki cografyalarindan gelecek sanatcilar katilacaklardir. Giris ucretsz olup her zaman gelmeyecek bir sansi imkani olanlarin degerlendirmesini tavsiye edebiliriz.Aile ve yakinlarinizi dostlarinizi davet edebilirsiniz. <br /><br />Türkiye İlim ve Edebiyat Eseri Sahipleri Meslek Birliği (İLESAM)İzmir Cad. No: 33/16 06440 Kızılay ANKARA http://www.ilesam.org.tr<div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/6822335839653991072-7412257853000650014?l=edebisanatlar.blogspot.com' alt='' /></div>şiir festivalihttp://www.blogger.com/profile/09192831768127437301noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-6822335839653991072.post-32848418134625324092009-01-14T13:32:00.001-08:002009-01-14T13:32:43.514-08:00ÇUKUROVA EDEBİYATÇILAR DERNEĞİ 2009 ORHAN KEMAL ÖYKÜ YARIŞMASI DÜZENLEDİ<br /><br /> <br /><br />Çukurova Edebiyatçılar Derneği, Çukurovanın bağrından çıkmış Türkiye ve Dünya edebiyatına ölümsüz eserler vermiş yazarımız Orhan Kemal anısına, öykücülüğümüze yeni, özgün yapıtlar kazandırmak amacıyla öykü yarışması düzenlemiş bulunmaktadır. <br /><br /><br /><br />YARIŞMA KOŞULLARI<br /><br />1- Yarışmaya, kitap oylumunda, yayımlanmamış bir öykü dosyasıyla (60 sayfayı geçmemek kaydıyla) başvurulabilir.<br /><br />2- Dosyalar 6 kopya olarak düzenlenecek, zarfın üzerine ve dosyaların hiç bir yerine isim yazılmayacak, her dosyanın sol üst köşesine beş harften oluşan bir rumuz yer alacaktır. Zarfın içine konacak kapalı bir başka zarfta, yazarın adı, soyadı, özgeçmişi, adresi ve telefonunun yer aldığı bir başvuru belgesi ile iki adet fotoğraf bulunacaktır.<br /><br />3- Öyküler bilgisayar veya daktilo ile iki aralıklı olarak yazılmış olmalıdır.<br /><br />4- Son başvuru tarihi: 15 Şubat 2009'tir. Bu tarihten sonra gelecek dosyalar değerlendirmeye alınmayacaktır.<br /><br />5- Sonuçlar: 30 Mayıs 2009 günü açıklanacak, aynı gün tarihi ilan edilecek olan ödül töreni, Çukurova Edebiyatçılar Derneğinde(ÇED) yapılacaktır.<br /><br />6- ÖDÜLLER; Birincilik, İkincilik, Üçüncülük, Mansiyon ve ÇED Özel Ödülü şeklinde düzenlenmiştir.<br /><br />7- Dereceye girenlere plaket ve kitap verilecektir.<br /><br />8-Öykü dosyalarının gönderileceği adres;<br /><br />Çukurova Edebiyatçılar Derneği (ÇED) <br />Cemal paşa Mah. 7 Sk. Karabucak İş Merkezi Zemin Kat, No. 90 <br />(015073) Seyhan/Adana<br />TEL.0-536-8541279<br />E-Mail: halisetekbas@hotmail.com<br /><br />2009 Orhan Kemal Öykü Yarışması Seçici Kurulu:<br />Lütfiye Aydın,<br />Zafer Doruk,<br />Ferda İzbudak Akıncı,<br />Aysu Erden,<br />Murat Tuncel<br /><br />Çukurova Edebiyatçılar Derneği<br />Yönetim Kurulu adına <br />Halise Tekbaş <br />Başkan<br /><br /><br /> <br /> <br /> <br /> <br />Kategori: Kültür - Sanat<br /> Kültür - Sanat > Edebiyat<div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/6822335839653991072-3284841813462532409?l=edebisanatlar.blogspot.com' alt='' /></div>şiir festivalihttp://www.blogger.com/profile/09192831768127437301noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-6822335839653991072.post-61714051067248660122009-01-02T19:59:00.001-08:002009-01-02T20:01:27.365-08:00A. ROMAN HAKKINDA BİLGİLER<br />1. Romanın adı<br />2. Romanın yazarı (çevireni)<br />3. Basıldığı yer ve tarih<br />4. Sayfa sayısı<br />B. ROMANDAKİ OLAYIN İNCELENMESİ<br />1. Olayın özeti<br />2. Olaydaki kişiler,kişilerin fiziksel ve ruhsal özellikleri<br />a) Asıl kişiler (kahramanlar)<br />b) Yardımcı kişiler (kahramanlar)<br />3. Olayın geçtiği yerler<br />4. Olayın meydana geldiği zaman<br />5. Olayı anlatan kişi (anlatıcı)<br />6. Romanın dil ve anlatım özellikleri<br />7. Romanın türü<br />8. Romanın ana fikri<br /><br />C. YAZARIN HAYATI,SANATI VE ESERLERİ HAKKINDA KISA BİLGİ<br /><br />D. FAYDALANILAN KAYNAKLAR<div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/6822335839653991072-6171405106724866012?l=edebisanatlar.blogspot.com' alt='' /></div>şiir festivalihttp://www.blogger.com/profile/09192831768127437301noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-6822335839653991072.post-44800840242682158382009-01-02T19:57:00.000-08:002009-01-02T19:58:21.828-08:00A. ŞİİRİN BİÇİM YÖNÜNDEN İNCELENMESİ<br /><br />1. Nazım biriminin (dörtlük,beyit) belirtilmesi,<br />2. Kaç dörtlükten veya kaç beyitten oluştuğunun belirtilmesi,<br />3. Şiirin ölçüsünün ve duraklarının belirtilmesi,<br />4. Kafiye (kafiye çeşitleri belirtilecek) ve rediflerin gösterilmesi,<br />5. Kafiye şemasının gösterilmesi.<br />B. ŞİİRİN İÇERİK YÖNÜNDEN İNCELENMESİ <br /><br />1. Anlamı bilinmeyen kelime ve deyimlerin açıklanması,<br />2. Şiirin bölümler halinde açıklanması,<br />3. Şiirin ana duygusunun belirtilmesi,<br />4. Şiirin dil ve anlatım özelliklerinin açıklanması,<br />5. Şiirin türü hakkında bilgiler verilmesi.<br /><br />C. ŞAİRİN HAYATI, SANATI VE ESERLERİ HAKKINDA BİLGİLER<br /><br />D. FAYDALANILAN KAYNAKLAR<div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/6822335839653991072-4480084024268215838?l=edebisanatlar.blogspot.com' alt='' /></div>şiir festivalihttp://www.blogger.com/profile/09192831768127437301noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-6822335839653991072.post-6943164449747846792009-01-02T19:54:00.000-08:002009-01-02T19:55:37.738-08:00Türkçe’de Meydana Gelen Ses Olayları: <br /><br />Ses Düşmesi : Kimi sözcüklerin çekimlenişinde veya türeyişinde, bir sesin düştüğü görülür.<br /><br />a) Ünlü Düşmesi : İki heceli olan kimi sözcükler ünlüyle başlayan bir ek aldıklarında ikinci hecelerinde bulunan ünlüyü düşürürler. Buna orta hece düşmesi de denir.<br /><br /><br />Omuz um omzum oğul u oğlu<br /><br />Kahır ol kahrol seyir et seyret<br /><br />Ayır ıntı ayrıntı sıyır ık sıyrık<br /><br />Yalın ız yalnız yanıl ış yanlış <br /><br />b) Ünsüz Düşmesi : Bazı sözcükler, çeşitli etkilerle birleşirken sözcüğün sonundaki ünsüz harf düşebilir. Bu olaya ünsüz düşmesi adı verilir.<br /><br /> Yumuşak cık yumuşacık sıcak cık sıcacık<br /><br /> Yüksek l yüksel küçük l küçül<br /><br /> Rast gelmek rasgelmek ast teğmen asteğmen<br /><br />Bazı bileşik sözcüklerin oluşumunda bir hece veya ses düşmesi meydana gelir.<br /><br />Ses Türemesi : Sözcükler kimi eklerle birleşirken zaman zaman araya başka yeni sesler girer. Türkçe’de ses türemesi olayına fazla rastlanmaz.<br /><br />Ses türemesi yaratan başıca durumlar;<br /><br />a) Ünlüyle biten sözcüklere, ünlüyle başlayan bir ek geldiğinde, Türkçe sözcüklerde iki ünlü yan yana gelemeyeceği için bu ünlülerin arasına “y,ş,s,n” ünsüzlerinden uygun olan biri gelir. Bu ses türemesine kaynaştırma da denir. Örnek :<br /><br />Oku-y-an okuyan<br /><br />Baba-s-ı babası<br /><br />Yedi-ş-er yedişer<br /><br />Elma-n-ın elmanın<br /><br />b) Yardımcı eylemle yapılan bileşik eylemlerde ad soylu sözcükte ses türemesi görülür.<br /><br />Örnek : his etmek hissetmek<br /><br /> Red etmek reddetmek<br /><br />Bu sözcüklere ünlüyle başlayan bir ek getirildiğinde sözcüklerde aynı türeme ortaya çıkar.<br /><br />Örnek :<br /><br /> Af-ı affı<br /><br /> Had-i haddi<br /><br />c) Kimi sözcükler pekiştirilirken ses türemesi meydana gelir.<br /><br />Örnek : Yalnız yap-a-yalnız<br /><br /> Sağlam sap-a-sağlam<br /><br /> Dar-a-cık daracık<br /><br /> Bir-i-cik biricik<br /><br />Ses Daralması : “a,e” geniş ünlüsüyle biten sözcüklere “-yor” şimdiki zaman eki getirildiğinde, bu geniş ünlüler daralıp değişerek “ı,i,u,ü” olur.<br /><br />Örnek : bekle-yor bekliyor<br /><br /> Oyna-yor oynuyor<br /><br />“-ma,-me” olumsuzluk ekleri de “-yor” ekiyle birleştiğinde daralarak “-mı, -mi, -mu, -mü” olur.<br /><br />Örnek : gelme-yor gelmiyor<br /><br /> Bakma-yor bakmıyor <br /><br />Ulama : Ünsüz harfle biten sözcüğün son ünsüz harfinin kendisinden sonra gelen ve ünlü harfle başlayan sözcüğün ilk hecesiyle birleştirilerek okunmasıdır. Örnek :<br /><br />Dönülmez akşamın ufkundayız vakit çok geç<br /><br />Bu son fasıldır ey ömrüm nasıl geçersen geç<div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/6822335839653991072-694316444974784679?l=edebisanatlar.blogspot.com' alt='' /></div>şiir festivalihttp://www.blogger.com/profile/09192831768127437301noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-6822335839653991072.post-80685849967245691492009-01-02T19:52:00.001-08:002009-01-02T19:54:01.247-08:00Ünsüz Harflerin Özellikleri :<br /><br /> Türkçe’de normalden kalın ya da ince okunan bir ünsüz yoktur.<br /><br />Örnek : rüzgar, kagir, lazım<br /><br /> Yansımaların dışında Türkçe sözcüklerin başında “c,ğ,l,m,n,r,z” ünsüzleri bulunmaz.<br /><br /> Türkçe sözcüklerde “j,f” ünsüzleri hiç kullanılmaz.<br /><br />Örnek : fare, jambon, jilet<br /><br /> Türkçe sözcükler iki ünsüzle başlamaz.<br /><br />Örnek : krem, spor, tren, plak, trafik<br /><br /> Bileşik sözcükler ve özel isimler dışında Türkçe sözcüklerde “n-b” sesleri yanyana gelmez.<br /><br />Örnek : İstanbul, Safranbolu, Sonbahar, Ambar, Kumbara, Perşembe<br /><br />Ünsüzler çıkarılırken ses tellerinde titreşimli olmalarına karşın, kimi ünsüzlerin çıkışında titreşim olmadığı görülür. Bu açıdan değerlendirildiğinde ünsüzler, sert ve yumuşak ünsüzler olmak üzere iki grupta incelenir.<br /><br />Ünsüz Benzeşmesi Kuralı : Sert ünsüzlerin (f,s,t,k,ç,ş,h,p) biriyşe biten sözcüklere c,d,g yumuşak ünsüzlerinden biriyle başlayan bir ek getirildiğinde, bu eklerin başındaki<br /><br />C, Ç ‘ye D,T’ ye G,K’ ye dönüşür.<br /><br />Ünsüz sertleşmesi kuralına aykırı yazımlar yazım yanlışı yaratır.<br /><br />Örnek :<br /><br /> Giriş-gen girişken<br /><br /> Dost-dur dosttur<br /><br /> Arap-ca Arapça<br /><br />1) Ünsüz sertleşmesi, özel adlara ve sayılara getirilen eklere de uygulanır.<br /><br />Örnek: Yanlış Değişim Doğru<br /><br /> Sinop’da “d”,”t” ‘ye Sinop’ta<br /><br /> Mehmet-cik “c”,”ç” ‘ye Mehmetçik<br /><br /> 1970 ‘den “d”,”t” ‘ye 1970′ten<br /><br /> 1923 ‘de “d”,”t” ‘ye 1923 ‘te<br /><br />Örnek :<br /><br /> Beklediğimiz otobüs Ulus’dan kalkıp, Kızılay’dan geçecek.<br /><br /> Bu saatte oraya çoktan varmışdır.<br /><br />2) Sözcük biçiminde olan de / da bağlacı, ünsüz sertleşmesi kuralından etkilenerek, te / ta biçiminde yazılmaz.<br /><br />Örnek : Yanlış Doğru<br /><br /> Hiç te hiç de<br /><br /> Olup ta olup da<br /><br />3) Ünsüzlerin benzeşmesi kuralına aykırı olan bazı ekler vardır.<br /><br />Örnek : Yanlış Doğru<br /><br /> Üç - ken üç - gen<br /><br /> Çocuk - çağız çocuk - cağız<br /><br />Ünsüz Yumuşaması (Değişimi) Kuralı : Bir sözcük p,ç,t,k sert ünsüzlerinden biriyle biterken, bu sözcüğe ünlüyle başlayan bir ek getirildiğinde, sert ünsüzler yumuşayarak;<br /><br />p,b ‘ye - ç,c ‘ye - k,ğ ‘ye - t,d ‘ye dönüşür.<br /><br />Örnek : Balık balığın<br /><br /> Kitap kitaba<br /><br /> Ağaç ağacı<br /><br /> Kağıt kağıdı<br /><br />Ünsüz Yumuşamasıyla İlgili Kurallar :<br /><br />1) Kimi Türkçe ve Türkçe’ye girmiş sözcüklerde yumuşama görülmez.<br /><br />Örnek : Konut konutun (Türkçe) hilafet hilafeti (Yabancı)<br /><br /> Taşıt taşıta (Türkçe) barikat barikatın (Yabancı)<br /><br />2) Tek heceli sözcüklerde de genellikle yumuşama olmaz.<br /><br />Örnek : saç saçım<br /><br /> Kaç kaça<br /><br />3) Özel adların sonuna gelen p,ç,t,k set ünsüzleri yalnızca okunurken yumuşatılır. Bu yumuşama yazımda gösterilmez.<br /><br />Örnek : Okunuş Yazılış<br /><br /> Ayvalığ’a Ayvalık’a<br /><br /> Ahmed’in Ahmet’in<div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/6822335839653991072-8068584996724569149?l=edebisanatlar.blogspot.com' alt='' /></div>şiir festivalihttp://www.blogger.com/profile/09192831768127437301noreply@blogger.com1tag:blogger.com,1999:blog-6822335839653991072.post-84116768187403863972009-01-02T19:45:00.001-08:002009-01-02T19:50:37.650-08:00Dil ve Ses : Dil, seslerden oluşan bir işaretler dizgesi olup duygu, düşünce ve istekleri aktarmaya yarayan araçtır.<br /><br />Türkçe’nin Sesleri : Kulağın duyabildiği titreşimler ses olarak adlandırılırken seslerin yazıdaki hallerine harf denir. Türkçe’nin yazı dilinde 29 harf vardır. Bu harfler, ses özellikleri yönünden ünlü ve ünsüz harfler olmak üzere iki grupta incelenir.<br /><br />Ünlüler (sesliler) : Ses yolunda herhangi bir engele uğramadan çıkan seslerdir. Ünlüler tek başlarına söylenebilen, tek başlarına hece ya da sözcük olabilen seslerdir. <br /><br />Türkçe’de bütün ünlüler aynı değerdedir. Uzun ya da kısa ünlü olmaz. Bu nedenle içinde uzun ünlü bulunan sözcükler Türkçe olamaz.<br /><br />Ünlüler, kalın-ince, düz yuvarlak, geniş-dar olma özelliklerine göre aşağıdaki şemada olduğu biçimde gruplandırılır.<br /><br /><br /> Düz<br /> Yuvarlak<br /> <br /><br />Büyük Ünlü Uyumu : Ünlü harflerin, kalınlık-incelik yönünden uyumudur.<br /><br />İlk hece<br /> Diğer heceler<br /> <br />a,ı,o,u<br /> a,ı,o,u<br /> <br />e,i,ö,ü<br /> e,i,ö,ü<br /> <br /><br />Örnek : Uyan<br /><br /> Kalın ağaç<br /><br /> İnce çiçek<br /><br /> Uymayan<br /><br /> Domates vücut<br /><br /> Sürahi insan<br /><br />Büyük Ünlü Uyumuyla İlgili Kurallar :<br /><br /> Büyük ünlü uyumuna uymayan çok az Türkçe sözcük vardır.<br /><br />Örnek : ana (anne), alma (elma), kangı (hangi), karındaş (kardeş)<br /><br /> Büyük ünlü uymuna aykırı sözcükler genellikle yabancı kökenlidir. <br /><br />Örnek : Silah, gazete, mevcut, insan<br /><br /> Sözcüklere eklenen ekler de genellikle bu kurala uyar Ancak Türkçe’deki altı ek büyük ünlü uyumuna uymaz.<br /><br />Örnek : akıl-lı, çimen-ler, çocuk-da, eviniz-de, yürü-yor, bakar-ken, akşam-ki, sabah-leyin, yeşil-imtrak, turunç-gil <br /><br /> Bileşik sözcüklerde büyük ünlü uyumu aranmaz. Örnek : Atakule, Kadıköy<br /><br />Küçük Ünlü Uyumu : Bir sözcükteki ünlülerin düzlük-yuvarlaklık yönünden uyumudur. Türkçe bir sözcüğün ilk hecesinde düz ünlülerden (a,e,ı,i) biri bulunuyorsa, diğer hecelerdeki ünlülerde düz olur.<br /><br />İlk hece<br /> Diğer heceler<br /> <br />a,e,ı,i<br /> a,e,ı,i<br /> <br /><br />Örnek : bilge, ıslak, azgın, incirler<br /><br />Türkçe bir sözcüğün ilk hecesinde yuvarlak ünlülerden (o,ö,u,ü) biri bulunursa ikinci ve diğer hecelerde ya düz-geniş (a,e) ya da dar-yuvarlak (u,ü) ünlüler yer alır.<br /><br />İlk hece<br /> Diğer heceler<br /> <br />o,ö,u,ü<br /> a,e,u,ü<br /> <br /><br />Örnek : oduncu, gülümsemek, kömürlük, öğrenci<br /><br />Küçük Ünlü Uyumuyla İlgili Kurallar :<br /><br /> Dilimizde “o,ö” yuvarlak ünlüleri yalnızca ilk hecede kullanılabilir.<br /><br />Örnek : Uymayanlar : doktor, motor, otobüs<br /><br /> Uyanlar : üzüm, kömür, soba<br /><br /> Yuvarlak ünlülerden biriyle başlayarak bir hecede “a,e” düz ünlülerine geçen bir sözcük, düz ünlüden sonra düz ünlü gelir kuralına göre “ı,i” düz ünlülerine de geçebilir.<br /><br />Örnek : böy-le-si-ni, oy-ma-cı-lık<br /><br /> Türkçe sözcüklerin öncelikle büyük ünlü uyumuna uyması gerekir. Büyük ünlü uyumuna uymadığı halde küçük ünlü uyumuna uyan sözcükler Türkçe sözcük olmaz.<br /><br />Örnek : misafir, tasvir, kalem<br /><br /> Büyük ünlü uyumuna uymayan “-ki” eki, yuvarlaşarak küçük ünlü uyumuna uyar.<br /><br />Örnek : dünkü, bugünkü<br /><br />UYARI : İki heceli olup orta hecelerinde “b,m,v” ünsüzleri bulunan kimi Türkçe sözcükler, bu ünsüzlerin yuvarlaklaştırıcı etkisiyle küçük ünlü uyumuna aykırı düşer. Örnek:<br /><br />Yağmur, çamur, kabuk, tavuk, kavun<br /><br />Ünsüzler (Sessizler) : Tek başlarına söylenemeyen, ancak bir ünlünün yardımıyla söylenebilen seslere ünsüz denir. Türkçe’de 21 ünsüz vardır.<div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/6822335839653991072-8411676818740386397?l=edebisanatlar.blogspot.com' alt='' /></div>şiir festivalihttp://www.blogger.com/profile/09192831768127437301noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-6822335839653991072.post-6688765383048140632009-01-02T19:43:00.000-08:002009-01-02T19:44:24.873-08:00Aruz, Arap Edebiyatı’nda manzum sözlerdeki ahenk ölçülerini öğreten ilmin adıdır. Hecelerin uzunluk ve kısalıklarına göre düzenlenmiş bir vezindir. Bu vezin Arap’lardan İran’lılara, onlardan da bize geçmiştir.<br /><br /> <br /><br />İranlılar İslâmiyet’i kabul edince, Arap kültürünün de büyük tesiri altında kaldılar. Şiirde, Arap’ların kullandığı nazım ölçüsü olan aruz’u kullanmaya başladılar. Ancak Arap’ların kullandıkları aruz ölçüsünü olduğu gibi kabul etmediler. Kendilerine göre bir ayıklamaya tabi tutarak kulaklarına hoş, tabiatlarına uygun gelenleri seçtiler ve kullandılar. <br /><br />Aruz vezni, 5-11 inci yüzyıllarda Hakaniye Türkçesi’ne, 7-13 üncü yüzyıllarda Anadolu Türkçesi’ne, 8-14 üncü yüzyıllarda Çağatay ve Azeri Türkçesi’ne girmiş ve zamanımıza kadar bir çok şiirler yazılmıştır.<br /><br />11-17 inci yüzyıllar arası ve sonrası bu vezinde edebiyatımızın (Anadolu Türkçesi dönemi) bazı aruz şairleri ile bazı halk şairleri birbirlerinden karşılıklı olarak etkilendiler. Bir kısım divan şairleri hece vezniyle, bir kısım saz şairleri de aruz vezniyle şiirler söylediler.<br /><br />Milli Edebiyat döneminde ve zamanımızda ise şairler aruz veznini bırakarak hece veznine ve serbest tarza yöneldiler.<br /><br />Aruzda heceler uzun ve kısa olarak ikiye ayrılır. Uzun heceler çizgi (-), kısa heceler nokta (.) ile gösterilir. Uzun ve kısa heceler çeşitli biçimlerde yan yana gelerek kalıpları oluşturur. Bu kalıplar yan yana geliş biçimlerine göre, failatün, failün, mefailün ve benzeri değişik adlarla anılır. Aruz ölçüsüyle şiir yazmak için sözcükleri bu kalıplara uydurmak gerekir. Aruzda sözcükleri ses özelliklerini bozmadan kullanmak her zaman olanaklı değildir. Bu yüzden heceleri kimi zaman uzun, kimi zaman da kısa okumak gerekir. Sık rastlanan bu iki duruma imale (uzun okuma) ve zihaf (kısa okuma) denir. Zihaf, aruzda kusur sayılır.<br />Aruz ölçüsünde hece ölçüsündeki duraklar yoktur. Dizelerdeki hece sayıları eşit olmayabilir. Dize sonlarındaki heceler kısa da olsa uzun kabul edilir. Aruzda bir sözcük sessiz biter, ondan sonra gelen sözcük sesli harfle başlarsa, bu sesli harf birinci sözcüğün sonundaki sessiz harfi kendisine çeker. Böylece birinci sözcüğün sonundaki sesiz harfle biten uzun hece kısa hece durumuna gelir. Bu duruma da vasl (ulama) denir.<br /><br /> <br /><br />1- Aruz vezninde heceler açık (kısa), kapalı (uzun) ve medli hece olmak üzere üç gruba ayrılır.<br /><br />2- Başlıca tef‘ileler şunlardır: Fa‘ (-), Fe ul (. -),Fa‘ lün (- -), Fe i lün (. . -),Fâ i lün (- . -), Fe û lün (. - -), Mef û lü (- - .), Fe i lâ tün (. . - -), Fâ i lâ tün (- . - -), Fâ i lâ tü (- . - .), Me fâ i lün (. - . -), Me fâ î lün (. - - -), Me fâ î lü (. - - .), Müf te i lün (- . . -), Müs tef i lün (- - . -), Mü te fâ i lün (. . - . -)… Burada tef‘ilelerle parantez içindeki hecelerinin değerlerinin aynı olduğuna dikkat etmeniz gerekmektedir.<br /><br />3- Aruz vezninde tef‘ileler heceleri bölebilir. Hece ölçüsündeki gibi okuyuşta tef‘ilelerde durgu yapılamaz.<br /><br />4- Aruz vezninde hecelerin kısalığı ve uzunluğu esas olduğu için bazı Türkçe kelimeler kısa olduğu halde vezin gereği uzun okunur; buna imale denir. İmale kısa heceyi uzun yapar. Arapça ve Farsça kelimelerdeki bazı uzun seslerin vezin gereği kısa okunmasına da zihaf denir. Zihaf ise imalenin tersine uzun heceyi kısa yapmayı sağlar. Hece ölçüsünde böyle bir mesele yoktur. Türk edebiyatında imale çok sayıda bulunmakla beraber zihaf hoş karşılanmadığı için çok az yapılmıştır. Ve bu bir kusur olarak görülmektedir.<br /><br />5- Farsça tamlama eki olan “-i” ile “ve” anlamındaki “ü, vü” bağlacı vezin gereği uzun da olabilir kısa da olabilir.<br /><br />6- Medli heceler hafif bir “i, ı” sesi varmış gibi okunur. Bahâr kelimesi bahâr[ı], eşkden kelimesi ise eşk[i]den şeklinde söylenmesi gerekmektedir.<br /><br />7- Feilâtün / Feilâtün / Feilâtün / Feilün kalıbıyla yazılan şiirlerde ilk tef‘ile bazı mısralarda Fâilâtün, son tef‘ile ise Fa‘lün olabilmektedir. Bu sadece bu kalıba özgü bir özellktir. Bu kalıpla yazılan şiirlerde başta imale yapmaya gerek kalmamaktadır. Farklı tef‘ile parantez içinde hemen altında gösterilmelidir.<br /><br />8- Türkçe kelimelerle aruzdaki başarı Muallim Naci ile başlamış Türk aruzu Tevfik Fikret, Yahya Kemal Beyatlı ve Mehmet Âkif Ersoy tarafından gerçekleştirilmiştir. Hatta Mehmet Âkif o kadar başarılı olmuştur ki bir çok kişi İstiklâl Marşı’nın hece ölçüsüyle yazıldığını sanar. Halbuki bu marş aruzun “Fe i lâ tün / Fe i lâ tün /Fe i lâ tün /Fe i lün” kalıbıyla yazılmıştır.<br /><br />9- Aruzla yazılan bir şiirin hece sayısı çoğu zaman eşit olur. Mısralardaki açık kapalı dizilişinin aynı olması o şiirin aruzla yazıldığın gösterir.<br /><br />Cânı cânânı bütün vârımı alsın da Hüdâ 15 hece<br /><br />Etmesin tek vatanımdan beni dünyada cüdâ 15 hece<br /><br />10- Sessiz bir harfle biten kelime vezin gereği açık olması gerekirse, kendinden sonra sesli ile başlayan bir hece varsa birinci kelimenin sonundaki harf, ikinci kelimenin ilk hecesine bağlanır. Buna ulama denir. Ulama kapalı heceyi açık hale getirir. Ulama genellikle yapılır; fakat her zaman yapılmak mecburiyetinde değildir.<br /><br />11- Servet-i Fünun edebiyatçıları bir şiirde değişik aruz kalıpları kullanmak suretiyle serbest vezne zemin hazırlamışlardır. Cenap Şahabetin’in “Elhân-ı Şita” adlı şiiri bu şekilde yazılmıştır. Bu şiirdeki bazı mısralar Feilâtün / Mefâilün / Feilün, bazı mısralar ise Mef‘ûlü / Mefâîlü / Mefâîlü / Feûlün kalıbıyla yazılmıştır.<br /><br />12- Bir şiirin vezni en az iki mısradan hareket ederek bulunabilir. Tek mısraa bakarak vezin bulunmaz.<br /><br />13- Mısralardaki imale ve zihaf kusuru olan heceleri altı çizilerek belirtilmiştir.<br /><br />14- Bir şiirin vezni bulunurken şu işlemler yapılır:<br /><br />a) Veznini bulacağımız mısraların hecelerindeki uzun seslilere dikkat ederek yazmalıyız.<br /><br />b) Önce mısralardaki hecelerin açık mı kapalı mı oldukları tespit edilir.<br /><br />c) Medli hece olup olmayacağı özellikle kontrol edilmelidir. Bu ihmal edilirse bir mısradaki hece değeri eksik çıkar. Mısralardaki heceler sayılarak medli hece olup olmadığı konusunda bir ipucu yakalayabiliriz.<br /><br />d) Hecelerin açık kapalı değerleri karşılıklı kontrol edilir. Önce imkân varsa ulama, yoksa imale yapılır. Zihaf çok az bulunduğu için en sonra o ihtimal düşünülür.<br /><br />e) Hecelerin karşılaştırılması yapıldıktan sonra açık kapalı değerleri çizgi ve nokta şeklinde ayrı bir yere geçilir. Mısra sayısına göre tef‘ile sayısı tahmin edilmeye başlanır. İlk tef‘ile en az heceden oluşur. Genelde az heceli Fa’, Fe i lün, Fâ i lün gibi tef‘ileler sonda bulunur.<br /><br />f) Yazılan aruz kalıbı ile işaretler arasında uyum olmasına dikkat etmek gerekmektedir. Aksi halde aruz kalıbını yanlış tespit edebilirsiniz.<div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/6822335839653991072-668876538304814063?l=edebisanatlar.blogspot.com' alt='' /></div>şiir festivalihttp://www.blogger.com/profile/09192831768127437301noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-6822335839653991072.post-69820000542135458112009-01-02T19:41:00.000-08:002009-01-02T19:43:52.376-08:00Divan edebiyatı, Türklerin İslamiyet’i kabulünden sonra meydana gelen yazılı edebiyattır. Arap ve Fars edebiyatı etkisi altında gelişmiştir. Bu etki, Arapça ve Farsça sözcüklerin Türkçeye girmesinin yanı sıra, bu dillerin anlatım biçimlerinin benimsenmesiyle de kendini gösterir. Bu edebiyata Divan edebiyatı denmesinin sebebi, şairlerin şiirlerini divan denen el yazması kitaplarda toplamış olmalarıdır.<br /><br /><br />Divan Edebiyatının Tarihi Gelişimi<br /><br /> <br /><br />Divan edebiyatının ilk örnekleri 13. yüzyılda verilmiştir. Bu edebiyatın ilk ürünlerini veren Mevlana Celaleddini Rumi bütün yapıtlarını Farsça yazdı. Aynı yüzyılın bir başka büyük şairi Hoca Dehhani’ydi. Horasan’dan gelip Konya’ya yerleşen Dehhani, özellikle İranlı şair Firdevsi’nin etkisinde şiirler kaleme aldı. 14. yüzyılda Konya, Niğde, Kastamonu, Sinop, Sivas, Kırşehir, İznik, Bursa gibi kültür merkezlerinde şairler ve yazarlar Divan edebiyatının yeni örneklerini verdiler. Bunların çoğu kahramanlık hikâyeleri, öğretici, eğitici ve dinsel yapıtlardı. Bu arada İran edebiyatının konuları da Türk edebiyatına girmeye başladı. Mesud bin Ahmed ile yeğeni İzzeddin’in 1350′de yazdıkları Süheyl ü Nevbahar, Şeyhoğlu Mustafa’nın 1387′de yazdığı Hurşidname, Süleyman Çelebi’nin (1351–1422) Vesiletü’n-Necât başlığını taşımakla birlikte Mevlid adıyla bilinen ünlü yapıtı, İran edebiyatının etkisiyle yazılmıştır. Divan edebiyatı, özellikle şiir alanında en parlak dönemini 16. yüzyılda yaşadı. Bâkî ve Fuzuli Divan şiirinin en iyi örneklerini verdiler. 17. yüzyıla girildiğinde Divan edebiyatının ulaştığı düzey, İran edebiyatınınkinden geri değildi. Şairler, şiirlerinde “fahriye” denen ve kendilerini övdükleri bölümlerde şiir ustalığının doruğuna çıkmışlardı. Öğretici şiirleriyle tanınan Nabi ve bir yergi ustası olan Nef’i bu yüzyılın ünlü şairleriydi. Divan edebiyatı, en özgün şairlerinden olan Nedim’in ve Şeyh Galib’in ardından, 18. yüzyılda bir duraklama dönemine girdi. Daha sonraki şairler özellikle bu iki şairi taklit ettiler ve özgün yapıtlar ortaya koyamadılar. 19. yüzyılda Divan edebiyatı artık gözden düşmüş ve eleştiri konusu olmuştu. İlk eleştiriyi getiren Namık Kemal’di. Tanzimat’la birlikte Türk edebiyatında Batı etkisinde yeni biçimler, konular denenmeye başlandı. Divan edebiyatı böylece önemini yitirmekle birilikte, Tevfik Fikret, Mehmet Âkif Ersoy ve Yahya Kemal Beyatlı, Türk edebiyatının aruz ölçüsüyle son şiirlerini yazdılar.<br /><br /><br />Divan Edebiyatında Dil ve Üslup<br /><br /> <br /><br />İslam dininin benimsenmesinden sonra, Kuran’ın Arapça olmasından dolayı pek çok toplumun kültür dili değişime uğradı. İranlılar 9. yüzyılda edebiyat ürünlerini, Yeni Farsça diye adlandırılan bir dille vermeye başladılar. İran edebiyatının bu ürünlerinden Türk edebiyatı büyük ölçüde etkilendi. Öte yandan Anadolu’da kurulan Türk devletleri, resmi yazışma dili olarak Arapça ve Farsçayı kullandılar. Bu durum edebiyat dilinin değişmesine de sebep oldu. Özellikle saray çevresindeki şairler ve yazarlar, yapıtlarını Arapça ve Farsça yazmaya başladılar. Arapça ve Farsça sözcükler zamanla Türkçeye de yerleşti. Osmanlı Devleti döneminde bu üç dilin karışımıyla Osmanlıca denen bir dil ortaya çıktı. Divan edebiyatının dili de Osmanlı Türkçesiydi.<br /><br /><br />Divan Edebiyatında Nazım<br /><br /> <br /><br />Nazımın sözlük anlamı “sıra”, “düzen” demektir. Ama Divan edebiyatında nazım dendiğinde şiir akla gelir. Divan edebiyatı, daha çok şiir türünde örnekler içerir ve düzyazı ürünler azdır. Divan şiiri, kurallarını Arap ve İran edebiyatından alan aruz ölçüsüyle yazılmıştır. Divan şiirinde daha çok Kur’an, Hz. Muhammed’in sözleri olan hadisler, peygamber ve kutsal kişilere ilişkin öyküler, tasavvufun ortaya attığı sorular, ünlü bir İran efsanesini konu alan Şehname gibi konular işlenmiştir. Bu şiirlerde Türk kültürüne ilişkin ögelerden de yararlanılmıştır. Divan şairi bu konuları, aruz ölçüleri içinde ve çok yaygın biçimiyle beyitlerle yazmıştır. Tek satırdan oluşan dize ya da mısra, genelde şiirin en küçük birimidir. Divan şiirinde ise en küçük birim beyittir. Sözcük olarak beyit “ev” anlamına gelir. Mısra da, çift kanatlı bir kapının kanatlarından her birine verilen addır.<br /><br /><br />Divan Şiirimizde Aruz Ölçüsü<br /><br /> <br /><br />Divan şiirinde kullanılan ölçü “aruz”dur. Aruz ölçüsünde açık ve kapalı heceler çeşitli kalıplarda, kendilerine özgü bir düzen içinde sıralanır. Şairler eserlerini yazarken seçtikleri kalıba mutlaka uymak zorundadır. Aruz, esas olarak hecelerin uzunluğu kısalığı temeline dayanan şiir ölçüsüdür. İlk kez Arap dilcisi İmam Halil bin Ahmed kullanmıştır. Türklerin İslamiyet’i kabul etmelerinden sonra medrese kültürü ile yetişen şairlerin Farsçayı edebiyat dili olarak benimsemeleri, aruzun Türk edebiyatına da girmesine vesile olmuştur.<br /><br /><br />Divan Şiirinde Nazım Biçimleri<br /><br /> <br /><br />Ölçüsü ve uyağı olan söz ya da yazıya “manzum” ya da “manzume” denir. Şiirde dize sayısı, dörtlük sayısı, sıralanış düzeni, uyak yapısı gibi dış özelliklerin tümü, nazım biçimini oluşturur. Divan şiirinde pek çok nazım biçimi vardır, ama birkaçı daha yaygın olarak kullanılmıştır.<br /><br /><br />Biçimlerine Göre: Uyak, beyit, mısra, bend, mesnevî, kasîde, gazel, rubaî, musammat, terkib-i bend, müsemmem, tuyuğ, tahmis, tardiye, taşdir, tesdis, teşbiye, taşir, tezmin, muaşşer, muhammes, murabba, müseddes, müstezat, şarkı<br /><br /><br />Konularına Göre:<br /><br />Din dışı: Bahariye, Cevreviye, Fahriye, Mersiye, Mehdiye, Gazavatnâme, Sahilnâme, Sakînâme, Kıyafetnâme, Surnâme, Hamamnâme, Şehrengiz, Hicviye, Hezliyat, Tarih Düşürme, Muamma, Lûgaz, Dariye, Rahşiye<br /><br /><br />Dinî: Tevhid, Münacat, Na’at, Makte’l-İ Hüseyin, Miraciye, Hilye, Mevlid, Kırk Hadis, Menkıbe, Kıssa<br /><br /><br />Divan Şiirinde Konular ve Divan Şiirinin Özellikleri<br /><br /> <br /><br />Divan şiiri, döneminin zevklerini, sanat anlayışını, inançlarını, hayata bakışlarını ve bilgilerini yansıtır. Ne var ki, Divan şairinin gerçek yaşamı anlattığına pek rastlanmaz. Kendisini sürekli acı çeken bir âşık olarak anlatan Divan şairi, sevgilisini ay gibi yuvarlak yüzlü bir güzel olarak betimler. Sevgili hem ay, hem de güneştir. Divan şiirinde kullanılan benzetmelerde sevgilinin boyu mızrak gibi uzun ve düz, saçları sümbül, yanakları lale ya da gül, gözleri nergis, kaşları yay, kirpikleri ok, dişleri inci, çene çukuru kuyudur. Sevgilinin beli kıldan incedir, dudağı ölümsüzlük suyu (ab-ı hayat) gibidir. Böyle betimlenen sevgilinin âşığının (yani şairin) gözyaşı Nil ya da Fırat ırmakları gibi akar. Âşığın bir yandan rakibi, bir yandan da acı çektiren sevgilisi vardır ve bu nedenle başı belâdan hiç kurtulmaz. Divan şiirinde bütün şairlerin kullandığı bu tür benzetmelere “mazmun” denir. Bu mazmunları yerli yerinde ve başarılı biçimde kullananlar iyi şair sayılırdı.<br /><br /><br />Divan şirinde yaygın işlenen konulardan biri de doğadır. Ama doğa, şairin hünerini göstermesi için bir araçtır. Çünkü şair, doğayı kendisinin gördüğü gibi değil, önceki usta şairlerin gözüyle yansıtır. Doğa, daha çok kasidelerin ve mesnevilerin konusu olmuştur. Bahar ve kış mevsimleri o kadar çok işlenmiştir ki, bu iki mevsimi anlatan şiirlere ayrı adlar bile verilmiştir. Baharı anlatan şiirlere bahariye, kışı anlatanlara da şitaiye denmiştir. Bahar, şair için sevinç kaynağıdır. Bahar için yapılan benzetmelerden biri sultandır. Örneğin bahar sultanı ordusunu toplar, kış sultanına hücum ederek onu yener. Bâkî’nin “Bahar Kasidesi”, en güzel bahariye örneğidir. Bahar tasvir edilirken gül, bülbül, lale, sümbül, çimen gibi sözcüklere sıkça başvurulmuştur. Divan şairine göre bahar yaşam ve canlılığın kaynağıdır. Kış ise can sıkıcı ve bunaltıcıdır; zalim bir padişaha benzetilir. Divan şiirinde işlendiği biçimiyle doğa belli öğelerle sınırlı kalmıştı. Örneğin orman, dağ, ova, rüzgâr, yağmur gibi öğeler Divan şiirinde hemen hiç kullanılmamıştır. Divan şiirinde kayıklar vardır, ama deniz yoktur. Divan şiirinde bilinçli olarak hayali bir dünya yaratılmıştır.<br /><br /><br />Divan Şiirinin Söz Sanatları<br /><br /> <br /><br />Divan şairinin iyi şair olabilmesi için dilin inceliklerini bilmesi gerekirdi. Şairin söz sanatlarındaki ustalığı şiirinin değerini artırırdı. Bu nedenle şairler, hüsn-i ta’lil ve teşbih sanatına sıkça başvurmuşlardır. Hüsn-i ta’lil, nedeni bilinen bir olayı, daha güzel biçimde açıklama ve anlamlandırma sanatıdır. Benzetme de denen teşbih ise, bir durumu, bir oluşu, bir varlığı daha güzel bir duruma, bir oluşa, bir varlığa benzetmektir. Divan şairi için benzetilenler, daha doğrusu neyin neye benzetileceği belliydi ve kalıplaşmıştı. Bu amaçla hazırlanmış listeler bile vardı. Yeni bir şiirin benzetme yönü farklıysa, o değerli bir şiir olarak nitelendirilirdi. Ama asıl yenilik hüsn-i ta’lil sanatıyla ortaya koyulurdu. Böylece şair bir sözcüğe ya da deyime, kullandığı dili çok iyi bilmesi oranında artan anlamlar yüklenmiş oluyordu.<br /><br /><br />Başlıca söz sanatları şunlardır: Teşbih, Mecaz, Mecaz-I Mürsel, Telmih, Tecahü’l-İ Arif, İstiare, Hüsn-İ Ta’lil, Leff Ü Neşr, Kinaye, Tariz, Teşhis, İntak<br /><br /><br /><br />Divan Edebiyatında Nesir ( Mensur )<br /><br /> <br /><br />Divan edebiyatında üç tür düzyazı biçimi vardır. Yalın düzyazı, süslü düzyazı ve orta düzyazı. Yalın düzyazıda halkın konuştuğu dil kullanılmış, halk kitapları, halk öyküleri, Kur’an tefsirleri, hadis açıklamaları bu türde yazılmış eserlerdir.<br /><br /><br />Süslü düzyazıda (nesirde) hüner ve marifet göstermek amaçlanmıştır. Bu türe genellikle medrese öğrenimi görmüş, Osmanlıcayı iyi bilen yazarlar yönelmiştir. Çok uzun cümlelerin, bol söz ve anlam oyunlarının göze çarptığı bu türün en belirgin örneklerini Veysi ve Nergisi vermiştir. Süslü düzyazıda çok ürün verilmiş bir alan da tezkire’dir. Bu türün ilk örneğini, 16. yüzyılda Âşık Çelebi yazmış ve tezkire geleneği 19. yüzyılda Fatih Efendi’ye gelene kadar sürmüştür.<br /><br /><br />Orta düzyazı (nesir) ise, divan edebiyatının hemen hemen bütün klasik yazarlarının yazdığı bir türdür. Belirgin özellikleri, söz ve anlam oyunlarından, hüner ve marifet göstermekten kaçınılmış ve içeriğin ön planda tutulmuş olmasıdır. Özellikle tarih, gezi, coğrafya ve din kitapları bu türde (orta nesirle) yazılmıştır.<br /><br /><br />Din Dışı Yazı Türleri: Tezkire, Tarih, Seyahatnâme, Sefaretnâme, Siyasetnâme, Münazara, Münşeat<div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/6822335839653991072-6982000054213545811?l=edebisanatlar.blogspot.com' alt='' /></div>şiir festivalihttp://www.blogger.com/profile/09192831768127437301noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-6822335839653991072.post-43612524740633770042009-01-02T19:39:00.000-08:002009-01-02T19:40:06.248-08:00Halk Edebiyatı, sözlü edebiyatın uzantısıdır. Halkın yarattığı sözlü eserlerden oluşur. Dil., biçim, konular, duyarlıklar bakımından halk kültürüne sıkı sıkıya bağlıdır.<br /><br />HALK EDEBİYATININ GENEL ÖZELLİKLERİ<br /><br />İslamiyetten önceki edebiyatımızın İslam uygarlığı içindeki biçimidir. Bir anlamda sözlü edebiyat dönemimizin gelişmiş biçimi olarak düşünebiliriz. <br />Halk edebiyatı ürünleri yazılı değildir. Müzik eşliğinde sözlü olarak oluşur. <br />Divan edebiyatında olduğu gibi şiir yine egemen türdür. <br />Şiirlerde başlık yoktur, biçimiyle adlandırılır. <br />Nazım birimi dörtlüktür. <br />Ölçü, hece ölçüsüdür, En çok yedili, sekizli, onbirli kalıplar kullanılmıştır. <br />Şiirlere genel olarak yarım uyak hakimdir. <br />Dil halkın konuştuğu günlük konuşma dilidir. <br />Halk edebiyatı gözleme dayalıdır. Benzetmeler somut kavramlardan yararlanılarak yapılır. Söyledikleri her şey gerçek yaşamdan alınmadır. <br />Özellikle 18. yüzyıldan itibaren halk şiarleri, divan şairlerinden etkilenerek aruzun belirli kalıplarıyla şiirler yazmayı denemişlerdir. Hatta divan şiirinin mazmunlarını da kullanmışlardır. Bu durumun ortaya çıkmasında halk şairlerinin, aydınlar ve divan şairlerince hor görülmelerinin, değersiz ve güçsüz sayılmalarının etkisi de vardır. <br />Halk şiirinde “mâni” ve “koşma” tipi olarak iki ana biçim vardır. Aslında az sayıda olan öteki biçimler bu iki ana biçimden çıkmıştır.<br /><br />Dizelerin kümelenişi, dizelerin hece sayısı ve uyak düzeni bakımından özellik gösterenler “biçim”, biçimi ne olursa olsun konu bakımından benzerlerinden ayrılanlar da tür adı altında toplanmıştır.<br /><br />I. Anonim Halk Şiiri Nazım Biçimleri:<br /><br />MÂNİ: Halk şiirinde en küçük nazım biçimidir. Yedi heceli dört dizeden oluşur. Uyak düzeni aaxa şeklindedir. Birinci ve üçüncü dizeleri serbest, ikinci ve dördüncü dizeleri uyaklı mâniler de vardır (xaxa).<br /><br />Mânilerin ilk iki dizesi uyağı doldurmak ya da temel düşünceye bir giriş yapmak için söylenir. Temel duygu ve düşünce son dizede ortaya çıkar. Başlıca konusu aşk olmakla birlikte bunun dışında türlü konularda da yazılabilir.<br /><br />Birinci dizesi yedi heceden az olan mâniler de vardır. Dizeleri cinaslı uyaklarla kurulduğu için böyle mânilere “Cinaslı Mâni” ya da “Kesik Mâni” denir.<br /><br />TÜRKÜ: Türlü ezgilerle söylenen anonim halk şiiri nazım biçimidir. Söyleyeni belli türküler de vardır. Halk edebiyatının en zengin alanıdır. Anadolu halkı bütün acılarını ve sevinçlerini türkülerle dile getirmiştir<br /><br />Türkü iki ölümden oluşur. Birinci bölüm asıl sözlerin bulunduğu bölümdür ki buna “bent” adı verilir.<br /><br />İkinci bölüm ise bentlerin sonunda yinelenen nakarattır. Bu bölüme “bağlama” ya da “kavuştak” denir.<br /><br />Türküler, genellikle yedili, sekizli, onbirli hece kalıplarıyla yazılmıştır. Konuları çok değişik olabilir. Ninniler de bu gruptandır.<br /><br />II. Âşık Edebiyatı Nazım Biçimleri:<br /><br />KOŞMA: Halk edebiyatında en çok kullanılan biçimdir. Genellikle hece ölçüsünün onbirli (6+5 ya da 4+4+3) kalıbıyla yazılır. Dörtlük sayısı üç ile beş arasında değişir. Şair koşmanın son dörtlüğünde adını ya da mahlasını söyler. Uyak düzeni genellikle şöyle olur:<br /><br />baba – ccca – ddda…<br /><br />DESTAN:<br /><br />Dört dizeli bentlerden oluşan, oldukça uzun bir nazım biçimidir. Kimi destanlarda dörtlük sayısı yüzden fazladır. Genellikle hece ölçüsünün onbirli kalıbıyla yazılır. Uyak düzeni koşma gibidir.<br /><br />baba – ccca – ddda<br /><br />Destanın son dörtlüğünde şair mahlasını söyler.<br /><br />Konuları bakımından destanları savaş, yangın, deprem, salgın hastalık, ünlü kişilerin yaşamları, mizahi….gibi gruplanadırabiliriz.<br /><br />SEMÂİ: Hece ölçüsünün sekizli kalıbıyla yazılır (4+4 duraklı ya da duraksız). Dörtlük sayısı üç ile beş arasında değişir. Semâilerin kendine özgü bir ezgisi vardır ve bu ezgiyle okunur. Uyak düzeni koşma gibidir.<br /><br />VARSAĞI: Güney Anadolu bölgesinde yaşayan Varsak Türklerinin özel bir ezgiyle söyledikleri türkülerden gelişmiş bir biçimdir. Dörtlük sayısı ve uyak düzeni “Semâi” gibidir. Varsağılar yiğitçe, mertçe bir üslupla söylenir. Bu da dörtlüklerin içindeki “bre” “hey” “behey” gibi ünlemlerle sağlanır. Halk edebiyatında en çok varsağı söylemiş şair Karacaoğlan’dır.<br /><br />TÜRKÜ: Hece ölçüsünün türlü kalıplarıyla söylenen ezgili, anonim şiirlerdir. Bazen de kime ait olduğu bilinen şiirler, türkü formlarıyla söylenir. Türkülerde genellikle iki bölüm bulunur. Birincisi, şiirin iskeletini oluşturan “asıl bölüm” ; ikincisi “kavuştak”tır. Kavuştaklar, asıl bölümlerin arasına gelerek onları birbirine bağlar.<br /><br />ÂŞIK EDEBİYATI NAZIM TÜRLERİ<br /><br />Âşık edebiaytı nazım türleri genellikle koşma ve semâi biçimiyle yazılır. Bu türler koşma ve semâilerden konuları bakımından ayrılır<br /><br />GÜZELLEME: Doğa güzelliklerini anlatmak ya da kadın, at gibi sevilen varlıkları övmek için yazılan şiirlerdir.<br /><br />TAŞLAMA: Bir kimseyi yermek ya da toplumun bozuk yönlerini eleştirmek amacıyla yazılan şiirlerdir.<br /><br />KOÇAKLAMA: Coşkun ve yiğitçe bir üslupla savaş ve dövüşleri anlatan şiirlerdir.<br /><br />AĞIT: Bir kimsenin ölümü üzerine duyulan acıları anlatmak amacıyla söylenen şiirlerdir (Anonim halk şiiri ürünü olan ağıtlar da vardır).<br /><br />MUAMMA: Kapalı bir biçimde anlatılan bir olayın ya da bilginin okuyucu tarafından anlaşılmasını, bunlarla ilgili soruların cevaplandırılmasını isteyen bir tür manzum bilmecedir.<br /><br />NASİHAT: Bir şey öğretmek,bir düşüncenin yayılmasına çalışmak gibi amaçlarla söylenen didaktik şiirlerdir.<br /><br />NOT: “Destan, ilahi, nefes ve deme”, hem birer nazım biçimi, hem de tür olarak değerlendirilir.<div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/6822335839653991072-4361252474063377004?l=edebisanatlar.blogspot.com' alt='' /></div>şiir festivalihttp://www.blogger.com/profile/09192831768127437301noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-6822335839653991072.post-67797075365925111222009-01-02T19:33:00.001-08:002009-01-02T19:39:35.198-08:00Şiirde mısralardaki hece sayısının eşit olmasına dayanan ölçüye hece ölçüsü denir. Türkçe’nin yapısına uygundur. Hecelerin sayısı parmakla sayıldığı için “parmak ölçüsü” adıyla da bilinir. Türkçe”de heceler uzunluk kısalık bakımından hemen hemen aynı değerdedir. Bu yapısal özellik şiirde hece ölçüsünün kolayca kullanılmasına imkân verir. İlk yazılı Türk edebiyatının ürünleri olarak bilinen Göktürk Yazıtları’nda şiir bulunmamasına rağmen şiirsel özellikler taşıyan ve hece ölçüsüne uyan bölümler vardır. Kaşgarlı Mahmud”un Divanü Lugati”t Türk eserindeki şiirler de hece ölçüsüyle yazılmışlardır. Türklerin İslamiyet”i kabulünden sonra divan edebiyatı ve aruz ölçüsünün yaygınlaşması hece ölçüsünün yalnızca tekke ve aşık edebiyatına özgü bir ölçü olmasına yol açtı.<br /><br />Hece ölçüsünde kalıbı dizelerdeki hecelerin sayısı belirler. Her dizesinde 11 hece bulunan bir şiirin kalıbı “11”li hece ölçüsü” olarak gösterilir. Bir hecenin belli bölümlere ayrılmasına “durgulanma”, bu bölümlerin okuma sırasında hafifçe durularak vurgulanan yerlerine de “durak” denir. Kalıplar 2”liden başlayarak 20”lilere kadar çıkar. Az heceli, yani 2”liden 6”lıya kadar kalıplar tekerleme, atasözü, bilmece gibi ürünlerin şiirsel parçalarında uyum öğesi olarak yer alır. Bu tür kısa kalıpların durakları dizenin sonundadır.<br /><br />Hece ölçüsünde durakların önemi büyüktür. Bir kalıp en az 2, en çok 5 duraklı olabilir. Bir durakta bulunan hece sayısı ise 1 ile 10 arasında değişir. Hece kalıpları duraklar ve duraklardaki hece sayıları bakımından bölümlenir. Bu kalıplar içinde en çok kullanılanlar 7”li, 8”li, 11”li ve 14”lü olanlardır. 7”li ölçü daha çok mani türünde kullanılmıştır. 8”li kalıp semai, varsağı, destan ve türkülerin ölçüsüdür. 11”li ölçü ise başta koşma ve destan olmak üzere aşık ve tekke edebiyatı şiirlerinde kullanılmıştır. 14”lü hece ölçüsüne ise daha çok tekke şiiri ve çağdaş Türk şiirinde rastlanır.<br /><br />Tasavvuf Edebiyatı<br /><br /> <br /><br />Halk edebiyatının “tasavvufi halk edebiyatı” ya da “tekke edebiyatı” denilen türü 12′nci yüzyılda Ahmed Yesevi ile başladı. Ama Anadolu’nun bu alandaki ilk ve en büyük şairi Yunus Emre’dir. Anadolu’da 19′uncu yüzyıla değin çeşitli tarikatlarla gelişen bu edebiyat geleneğinin sürmesinde en önemli rolü Alevi-Bektaşi ve Melami-Hamzavi şairler oynadı.<br /><br />Tekke edebiyatı şairleri, yalın bir dille, hece ölçüsüyle ya da aruzun heceye yakın yalın kalıplarıyla şiirler yazdılar. Tekke şiirinin genel adı, özel bestelerle okunan ve tarikatlara göre değişik isimlerle anılan ilahilerdi. Nazım birimi dörtlüktü. Ama gazel biçimde yazılmış ilahiler de vardır. Bu edebiyatın düzyazı biçimini ise evliya menkıbeleri, efsaneler, masallar, fıkralar ve tarikat büyüklerinin yaşamlarını konu alan yapıtlar oluşturmaktadır.<br /><br />Âşık Edebiyatı<br /><br />Halk edebiyatının aşık adı verilen halk sanatçılarının ürünlerinden oluşan ve 16′ncı yüzyılın başlarında ortaya çıkan “aşık edebiyatı” türünde ise söz ve müzik birbirini tamamlayan iki unsurdur. Günümüzde varlıklarını sürdüren aşıklar, bir yandan eski destan geleneğini yaşatırken, bir yandan da doğaçlama aşk şiirleri söyler, başka sanatçıların ürünlerini yayar, çeşitli törenlerde bir eğlence unsuru olarak yer alırlar. Aşık şiirinin nazım biçimi de dörtlük olmakla birlikte dize sayısı azalıp çoğalabilir.<br /><br />Bu edebiyatın başlıca türleri destan, güzelleme, taşlama, koçaklama, ağıt ve muammadır. Genellikle yalın ve yapmacıksız bir dil kullanılan aşık şiirinde yinelemeler, boş tekerlemeler, ölçü ve uyak tutturmada kolaylık sağlayan yakıştırmalar bulunur.<br /><br />Âşıklarımız<br /><br /> <br /><br />Aşık edebiyatının en büyük şairleri 16 ve 17′nci yüzyılda yetişmiştir. Bunlar arasında Aşık Ömer, Gevheri, Katibi, Kayıkçı Kul Mustafa, Şahinoğlu, Katip Ali, Karacaoğlan, Üsküdari, Aşık Halil, Aşık Ali, Aşık Mehmed sayılabilir. 18′inci yüzyılın aşık şairleri arasında ise Kabasakal Mehmed, Levni, Kıymeti, Mecnuni ve Nuri sayılabilir. Bayburtlu Zihni, Dertli, Seyrani, Tokatlı Nuri, Erzurumlu Emrah, Ruhsati, Sümmani, Celali, Muhibbi, Dadaloğlu, Beyoğlu, Seyyit Osman 19′uncu yüzyılan aşık şairleridir. 20′nci yüzyılda ise sönmeye yüz tutan aşık edebiyatı Mazlumi, Kahraman, İrşadi, Mesleki, Talibi, Karamanlı Gufrani, Aşık Ali İzzet ve Aşık Veysel gibi şairlerle bir gelenek olarak varlığını devam ettirdi.<br /><br /> ************<br /><br />2-HECE ÖLÇÜSÜ:Bazı kurallar vardır ki, o kurallar şiirin can damarıdır.O kurallara uyulmadığı zaman; şiir ''tamam'' olmaz, ham kalır.<br /><br />HECE VEZNİ İLE YAZILAN ŞİİRLER:<br /><br />Hece vezni ile yazılan, şiir türünde esas; hece ölçüleridir.<br />HECE ÖLÇÜLERİ:<br />1-4+3=7 veya 3+4=7' li,<br />2-4+4=8'li<br />3_5+5=10' lu<br />4-6+5=11 veya 4+4+3=11' li<br />5-6+6=12'li<br />6-7+7=14' lü<br />7-4+4+4+3 veya 8+7=15' li<br /><br />hece ölçüleridir.Halk ozanları arasında ve Türk edebiyatında en çok kullanılan;<br />7' li, 8'li, 11'li,14' lü hece ölçüleridir.<br /><br />Hece sayıları arasındaki (+)işaretlerindeki maksat; mısralar içerisindeki kelimelerin(+) işareti olan yerlerde bitmesi gerektiğidir.<br /><br />4+3=7' li hece ölçüsü kalıbına uygun bir örnek verelim:<br /><br />Seni seven+ gönüle<br />(4 hece) +(3 hece)<br />Bunca dert mi + yüklenir<br />(4 hece ) +(3 hece) veya;<br /><br />3+4=7' li<br />Hasretin+dağlar kadar<br />(3 hece)+(4 hece)<br /><br />4+4=8' li hece ölçüsüne örnek verelim:<br />Bu vatana+canlar feda<br />(4 hece) +(4 hece)<br /><br />Aynı amaç+aynı gaye<br />(4 hece) +(4 hece)<br />Bu sevgiye+ yetmez paye<br />(4 hece) +(4 hece)<br />Vatan için+seve seve<br />(4) +(4)<br /><br /><br />5+5=10' lu hece ölçüsü, ki; Türk edebiyatında pek rağbet görmemiştir.Yine de bir örnek verelim:<br />Senden uzakta+kaldım çaresiz<br />(5 hece) +(5 hece)<br /><br />6+5=11' li hece ölçüsüne örnek:<br />Sarı saçlarını+imbat tararken<br />(6 hece) +(5 hece)<br /><br />11'li hece ölçülü kalıp ile yazılan şiirlerde, aynı şiirde hem;6+5 hem de;4+4+3 hece ölçülü kalıp kullanılabilinir.<br />Yine bahar+sensiz oldu+nazlı yâr<br />(4 hece) +(4 hece) +(3 hece)<br /><br />11' li hece ölçüsü kalıbı Türk edebiyatında, halk ozanları arasında en çok kullanılan kalıplardan biridir.<br /><br />6+6=12' li hece ölçüsü kalıbına bir örnek mısra verelim:<br />Tamamı atadan+ezelden soyludur<br />(6 hece) +(6 hece)<br />Silâh da kullanır+hamur da yoğurur<br />(6hece) +(6hece)<br /><br />7+7=14' lü hece ölçüsüne bir örnek verecek olur isek:<br />İnsan dürüst olursa+korkar mı kıyametten<br />(7 hece) +(7 hece)<br /><br /><br />8+7=15 veya 4+4+4+3=15' li hece ölçüsü kalıbına birer mısra ile örnek verecek olursak:<br /><br />Hangi çılgın+bana zincir+vuracakmış+şaşarım<br />(4 hece) +(4 hece) +(4 hece) +(3 hece)<br /><br />Etmesin tek vatanımdam+beni dünyada cûdâ<br />(8 hece) +(7 hece)<br /><br /><br />Hece ölçüsü ile şiir yazacak isek;nazım tekniği açısından hatalı olmaması ve mısraların ahenk ve akıcılığı için hece ölçülerine uygun olarak yazılması şarttır.<br />__________________<br /><br /><br />TÜRK HALK EDEBİYATI NAZIM TÜRLERİ:<br />Koşma<br /><br />Halk edebiyatında doğa, aşk, ölüm, ayrılık, yiğitlik, toplumsal olaylar gibi konuların işlendiği en sık kullanılan şiir türü. Dörder dizelik bendlerden oluşur. Bend sayısı genellikle 3, 5 arasındadır. Hece ölçüsünün 6+5 veya 4+4+3 duraklı 11”li kalıbıyla yazılır. Şair koşmanın son bendinde ismini ya da mahlasını söyler. Koşmalar dile gitirilen duygular ve söylenişlerine göre koçaklama, güzelleme, taşlama, ağıt gibi isimler alır. Karşılıklı konuşma şeklinde yani “dedim” “dedi” diye başlayan dizelerle de söylenebilir. Bu tür koşmalara “mürâcaa” ismi verilir. Bütün kafiyeleri cinaslı olan koşmalara “tecnis” denir.<br /><br />Koşmaya örnek:<br /><br />Yiğidin eyisini nerden bileyim<br /><br />Yüzü güleç, kendi yaman olmalı<br /><br />Kasavet serine çöktüğü zaman<br /><br />Gönlünün gâmını alan olmalı<br /><br />Benim sözüm yiğit olan yiğide<br /><br />Yiğit olan muntazırdır öğüde<br /><br />Ben yiğit isterim fırka dağında<br /><br />Yiğidin başında duman olmalı<br /><br />Yiğit olan yiğit kurt gibi bakar<br /><br />Düşmanı görünce ayağa kalkar<br /><br />Kapar mızrağını meydana çıkar<br /><br />Yiğidin ardında duran olmalı<br /><br />Sâfi güzel olan, şol bazı kötü<br /><br />Yiğidin densizi ey”olmaz zati<br /><br />Gayet durgun ister silahı atı<br /><br />Yiğit el çekmeyip viran olmalı<br /><br />Karac”oğlan der ki çile çekilmez<br /><br />Hozan tarlalara sümbül ekilmez<br /><br />Sak yabancı ile başa çıkılmaz<br /><br />İçinden sıdk ile yanan olmalı<br /><br />Tecnis koşmaya örnek:<br /><br />Derd-i dilim arttı yârimin derdim<br /><br />Seksende doksanda yüzde seyr eyle<br /><br />Gonca güllerini yârimin derdim<br /><br />Gerdanda dudakta yüzde seyr eyle<br /><br />Sel gelince yıkılırmış yar dedim<br /><br />Al hançeri vur sineye yâr dedim<br /><br />Yeter cevr ü cefa etme yâr dedim<br /><br />Cism ü bedenimi yüz de seyr eyle<br /><br />Çeşmîyâ bin gazel yazdım dîvâne<br /><br />El bağladım yâre durdum dîvâne<br /><br />Dedi var yıkıl git behey dîvâne<br /><br />Aşkın deryasında yüz de seyr eyle<br /><br /> <br /><br />Halk şarkısı<br /><br />En eski halk edebiyatı biçimlerinden biridir. Sözlü gelenek içinde yaşayan, daha çok duyarak, yani kulaktan öğrenilen ve alilerle sınırlı toplumsal gruplar içinde yayılan şarkılardır. En belirgin özelliği, günlük yaşamdaki etkinliklerle yakın ilişkili olmasıdır. Köylerde bu tür etkinlikler ekin, hasat, harman, iplik eğirme, dokuma, bebek uyutma, içki, oyun oynama gibi etkinliklerdir. Halk şarkılarının haber ve dedikodu iletmek, yerel tarihle, aile kütüklerini belgelemek, bir topluluğun bilgi ve edebiyat birikimini korumak, sürdürmek gibi işlevleri de vardır.<br /><br />Çeşmi<br /><br />Koşmalar ezgilerine göre ve yapılarına göre ikiye ayrılır.<br /><br />Ezgilerine göre koşmalar: Özel bir zegiyle okunurlar ve hece sayısı dikkate alınmaz. Ankara koşması, Acem koşması, Kerem, kesik Kerem, Gevherî, Sümmâni koşması gibi.<br /><br />Yapılarına göre koşmalar: Koşmalar yapılarına göre 7”ye ayrılır.<br /><br />Düz koşma: Âşık edebiyatında en sık kullanılar tür. Adi koşma olarak da adlandırılır.<br /><br />Yedekli koşma: İki şekli vardır. İlki koşma-mani halidir. Koşma bendlerinin arasına aynı kafiyede bir bayati bendi ya da 7 heceli bend girer. İkincisi yedekli 5”li koşma diye adlandırılır. 8”li hece ölçüsüyle yazılır. İlk bend 5, ikinci ve yedek sayılan bend 4 dizelidir.<br /><br />Zülâlî<br /><br />Musammat koşma: Divan edebiyatındaki musammat gazele benzer. İç kafiyeli koşmalardır. Her dizenin birinci ve ikinci kısımları kafiyelidir. 6+5 duraklı kalıpla yazılır.<br /><br />Örnek:<br /><br />Ey cemâli parlak kadi toparlak<br /><br />Lebleri bal kaymak sükker misin sen<br /><br />Boynuma lâle tak hele bir yol bak<br /><br />Bu kadar yalvarmak ister misin sen<br /><br />Lebler kırmızı la”l kaşları hilâl<br /><br />Gözler âhû misâl bulunmaz emsâl<br /><br />Bilmem bu ne hayâl bilmem bu ne hâl<br /><br />Bu ne parlak cemâl ülker misin sen<br /><br />Mir”âtî hem-vâre yanıktır yâre<br /><br />Yüreğimde yâre oldu bin pâre<br /><br />Gönül başka yere düşmez ne çâre<br /><br />Bir başka nigâre benzer misin sen<br /><br />Mir”âtî<br /><br />Ayaklı koşma: İlk bendin dize sonlarına, diğer bendlerin de sadece son dizelerine ziyade eklenerek oluşturulur. Ziyadeler 5 hecelidir. Genellikle musammat koşma şeklinde yazıldıklarından musammat ayaklı koşma da denir.<br /><br />Örnek: <br /><br />Ey benim cânânım can içre canım<br /><br />Şûh nev-civânım olma bî-vefa<br /><br />Rahm eyle bana<br /><br />Ben sana kurbanım gel kes gerdanım<br /><br />Dök yerlere kanım tek ol aşina olma bî-vefa<br /><br />Nar-ı aşkın serde düştüm yek derde<br /><br />Şeklin perilerde yoktur kişverde<br /><br />Ellerin hançerde zerrin kemerde<br /><br />Her gördüğün yerde gel bakma kıya can sana feda<br /><br />Sevdim sen dil-beri hûblar serveri<br /><br />Gördüm şeklin peri oldum müşteri<br /><br />Çeksen de hançeri kessen bu seri<br /><br />Gayri şimden geri sen şah ben Gedû Kul oldum sana<br /><br />Gedavî<br /><br />Kahramanlık şiirleri<br /><br />Soylu savaşçılarla, hükümdarların kahramanlıklarını ağırbaşlı, yüce, dramatik bir üslupla, belirli biçimsel kurallara bağlı kalarak anlatan şiirlerdir. Genellikle tek tip çalgı eşliğinde okunur ya da hal şarkısı olarak söylenir. Halk ozanlarının yapıtları aracılığıyla kuşaktan kuşağa nakledilirler. Halk edebiyatında yiğitlik, yurt sevgisi gibi konuları ya da tarihsel olayları coşkulu bir anlatımla işleyen kahramanlık şiirleri vardır. Şiir, destan ve koçaklama türünde yazılmışlardır.<div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/6822335839653991072-6779707536592511122?l=edebisanatlar.blogspot.com' alt='' /></div>şiir festivalihttp://www.blogger.com/profile/09192831768127437301noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-6822335839653991072.post-71581573368198395352009-01-02T19:25:00.000-08:002009-01-02T19:31:22.943-08:00En eski edebiyat türlerinden olan şiir; Batı ede­biyatında eski Yunan edebiyatından ve Latin edebiyatından alınan klasik sınıflamaya uyularak altı türde incele­nir. Bu şiir türleri: <br />1. Epik Şiir<br />2. Lirik Şiir<br />3. Pastoral Şiir<br />4. Didaktik Şiir<br />5. Satirik Şiir<br />6. Dramatik Şiir<br /><br />Şimdi bunlar hakkında bilgiler verelim:<br /><br />→ Şiir Türleri<br />EPİK ŞİİR:<br /><br />Yunanca “epos” sözcüğünden gelir. Destan niteliğindeki şiirlere denir. Destanlarda olağan üstü kişi ve olaylar vardır. Bir ulusun yaşamını derinden etkileyen tarih ve toplum olayları, destanın konusudur. Günümüzde epik şiire, “hamasi şiir“, “destansı şiir” de denmektedir. Epik şiir, oluşumuna göre doğal destan ve yapay destan olarak ikiye ayrılır:<br /><br /> <br /><br />Doğal Destan <br />Yapma Destan <br /><br /><br />LİRİK ŞİİR:<br />Edebiyatta “lirik” sözcüğü, eski Yunan edebiyatı ozanlarının, şiirlerini “lyra” ( lir) denen çalgıyla söylemesi dolayısıyla edebiyat terimi olmuştur. Sonradan duygu yoğunluğu, derinliği olan coşku dolu şiirler, “lirik şiir” terimi ile anlatılmıştır. <br /><br /> <br /><br /> <br /><br /> <br /><br />Lirik şiirlerde aşk, ayrılık, özlem gibi bireysel duygular anlatılır. İnsanın yüreğine, duygularına seslenir, onu coşturur. Batı edebiyatında romantizmle birlikte kurumlaşmış ve en edebiyatın sevilen türü olmuştur.<br /><br /><br />PASTORAL ŞİİR:<br />Doğa güzelliklerinin dile getirdiği çoban ve kır yaşamını anlatan şiirlere pastoral şiir denir. Bu şiirlerde söz oyunları yapılmaz. Gösterişten ve yapmacıktan uzak yalın bir dille yazılır. Kökeninde doğaya duyulan sevgi ve özgür yaşama özlem vardır.<br /><br /> <br /><br />İdil ve eglog olmak üzere iki türü vardır.<br /><br /> <br /><br />İdil, tek kişinin ağzından yazılır. Çobanı! aşkı ve kırsal güzellikleri anlatır. Kısa şiirlerdir.<br /><br />Eglog, birkaç çobanın karşılıklı konuşmasıyla yazılır. Yine, aşkı ve kır yaşamını anlatır.<br /><br /> <br /><br />Pastoral Şiir Örneği:<br /><br />Akşam sofrası yerde hazır,<br />Yorgunlara mindeherle<br />hasır.<br /><br />Ne güzel, ne bulunmaz<br />gündü, Güneş dağın ardına<br />indi.<br /><br />Çavdar somunu, bulgur ve<br />bıçak, Esmerleşen akşamla<br />sıcak.<br /><br />Duyulan tek kuş sesi<br />şimdi. Ovanın sessizliği<br />belki.<br /><br />Bölüştük ekmeği egemen<br />Babaca, yanaşma ve<br />çoban. Doğa baştan başa<br />dingindi.<br /><br /><br />DİDAKTİK ŞİİR:<br />Öğretme amacıyla yazılır. Duygulara değil, düşünceye seslenir. Didaktik şiirler bilim, sanat, felsefe, din ve ahlak gibi alanlara özgü bilgiler verir. Bunlarla ilgili kuralları ve ilkeleri öğretir.<br /><br />Didaktik Şiir Örneği:<br /><br />Gökyüzünün, tanrıların gerçeklerini anlatmakla Başlayacağım işe. <br /><br />Sana atomları açıklayacağım, ki <br /><br />Doğa her şeyi onlara yaratır, besler, onları <br /><br />Ayrıştırır tükenince, - onlara hammadde ya da <br /><br />Genellikle doğurgan gövdeler derim, yerine göre <br /><br />Nesnelerin tohumları diye de adlandıracağım; <br /><br />İlksel tozanlar (zerreler) de diyebilirim. <br /><br />Çünkü önce Onlar vardır, her şey onlardan oluşur aslında.<br /><br /><br />SATİRİK ŞİİR:<br />Dünya edebiyatında ilk örnekleri Eski Yunan edebiyatı ve Latin edebiyatında görülen satirik şiir, Halk edebiyatındaki taşlama, Divan edebiyatındaki hiciv, günümüz edebiyatındaki de yerginin karşılığıdır. Kişilerin ya da toplumun kusurlarını, aksaklıklarını alaylı bir dille anlatan şiirlerdir.<br /><br /> <br /><br /><br /> <br /><br />Satirik Şiir Örneği:<br /><br /> <br /><br />Han-ı Yağma<br /><br /> <br /><br />Yiyin, efendiler, yiyin, bu can katan masa sizin;<br />Doyunca, tıksırınca, çatlayıncaya kadar yiyin!<br />Verir zavallı memleket, verir ne varsaimalını,<br />Vücudunu, hayatını, ümidini, hayâlini;<br />Bütün gönül sevincini, olanca rahat hâlini;<br />Hemen yutun, düşünmeyin haramını helâlini,..<br />Yiyin efendiler, yiyin, bu yerde bu İştihâ sizin; .<br />Doyunca, tıksırınca, çatlayıncaya kadar yiyin!<br />Bu harmanın gelir sonu, kapıştırın gider ayak!<br />Yarın bakarsınız söner bugün çatırdayan ocak.<br />Bugün ki mideler diri, bugün ki çorbalar sıcak.<br />Atıştırın, tıkıştırın kapış kapış, çanak çanak…<br />Tevfik Fikret<br /><br /><br />DRAMATİK ŞİİR:<br />Bu tür şiirler, klasik trajedi ve komedilerde “söz/konuşma” yerine kullanılır. Tutku, özlem, korku gibi insan yaşamının değişik boyutlarını gerçeğe uygun biçimde eylemlere dönüştürerek veren bir şiir türleridir. Dramatik şiirlerde olay, olayda yer alan kişiler tarafından anlatılır. Bu, bir yönüyle, insan yaşamının şiirsel bir söyleyiş içinde, eyleme dönüştürülmesidir.<div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/6822335839653991072-7158157336819839535?l=edebisanatlar.blogspot.com' alt='' /></div>şiir festivalihttp://www.blogger.com/profile/09192831768127437301noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-6822335839653991072.post-37236272950922094882009-01-02T19:15:00.001-08:002009-01-02T19:15:35.656-08:00ZEYL: Divan edebiyatında bir yapıtı tamamlamak için yazılan bölüme ya da yapıta verilen ad.<br /> Zeyl, bir yapıtın yazarınca yazılabileceği gibi, başka bir yazar tarafından da yazılabilirdi. Özellikle İslami bilimlerde yazılan zeyller başlıbaşına bir yapıt niteliği taşır.<div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/6822335839653991072-3723627295092209488?l=edebisanatlar.blogspot.com' alt='' /></div>şiir festivalihttp://www.blogger.com/profile/09192831768127437301noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-6822335839653991072.post-86021559012773405522009-01-02T19:14:00.001-08:002009-01-02T19:14:47.337-08:00Yazı Dili – Konuşma Dili: Yazı dili, bir ülkede konuşulan şive ya da ağızlar içinden <br />yaygınlaşıp egemen olan ortak dilin yazışmalarda kullanılması, bilim ve sanat yapıtlarının bu ortak dille yazılması sonucu ortaya çıkan yazılı dildir.<br />Günümüz Türkçesinde İstanbul ağzına dayanan yazılı dil hem ortak dildir, hem de Türk yazı ve edebiyat dilidir. Genelde yazı dili ve edebi dil kavramları eşanlamlı kullanılmaktadır.<br />“Türk yazı dili” denildiğinde, ilk yazılı ürünleri 8. Yüzyıla uzanan, Asya ve Anadolu’da günümüze kadar sayısız yapıt bırakmış bir dil anlaşılır. Günümüze kadar gelebilen en eski yazılı ürünler incelendiğinde, Türk yazı dilinin tarihinin 8. Yüzyıldan en az bin yıl öncesine götürülebileceği öne sürülmektedir. Sözkonusu yazılı belgeler, gelişme evrelerini geride bırakmış bir dilin ürünleridir. Türklerin kullandıkları yazılar konusundaki araştırmalar ve bulgular da düşünceyi doğrulamaktadır. Göktürk yazısının kökeni 5. Yüzyıla kadar çıkarılabilmektedir.<br />Sözün belli işaretlerle saptanması demek olan “yazı”, bir işaret sistemi gerektirmekte, bu işaretler “harf” denilen şekillerle gösterilmektedir. Harflerin tümüyse “alfabe”yi oluşturmaktadır. Göktürk alfabesinin Türkçedeki bütün sesleri karşılayacak yetkinlikte oluşu, yazının kullanılışının, dolayısıyla yazı dilinin oluşumunun çok eski dönemlere götürülebileceğini göstermektedir.<br />Türklerin, tarihleri boyunca değişik yazıları (Göktürk, Sogd, Uygur, Brahmi, Manihey, Arap ve Latin alfabesi) kullanmalarına ve bu alfabelerin dayandığı kültürlere bağlı olarak Türk yazı dili de değişiklikler geçirmiştir.<br />Yazı diliyle konuşma dili arasındaki başlıca ayrım, yazılı anlatımda dil kurallarına uymaya özen gösterilmesidir. Yazı dilinde, sözcükler arasındaki anlam ilişkileri, sözdiziminde ve cümlelerde doğruluk, konuşma diline oranla daha çok önem taşır.<br />Konuşma diline gelince: konuşma dili, bir ulusun dilinin yazıyla ilişkisi olmayan ve çeşitli söyleyiş özellikleri taşıyan yönüdür. Dilin gelişiminde temel, konuşma dilidir. Değişik yöntemlerle yazıya geçirme sistemlerinin hepsi, konuşma diline dayanır.<br />Konuşma diliyle yazı diil arasında söyleyiş özelliklerinden kaynaklanan çeşitli farklılıklar vardır: “Geleceğiz, yapıyor, bir şey, ağabey” biçiminde yazılan sözcüklerin “gelicez, yapıyo, bişey, abi” biçiminde söylenmesi gibi.<br />Konuşma dili, yazı diline oranla hızlı bir gelişme içindedir. Bu gelişmede kısa anlatım, devrik cümle, çeşitli vurgulama istekleri gibi nedenlerle söyleyişten ileri gelen etkenlerin payı büyüktür. Türk dilinde konuşma dili, yazı dili ayrımı İslamlık etkisine girilmesinden sonra belirginlik kazanmıştır. <br /><br />Yeni: Daha öncekilerden farklı olan; modern, dinç, dinamık, orijinal, eskimemiş… Sanatçılar<br />arasında çağı gelmiş – geçmiş, ya da yaşlanmışlar için “eskiler”; yeni ortaya çıkanlar ve gençler için de “yeniler” gibi ifadeler kullanılmaktadır. Gerçek anlamda yeni, her çağ ve her ulusta yeni kalabilen, hiç eskimeyendir. <br /><br />Yeni Roman: 1950’lerde Fransa’da yazılmaya başlanan ve geleneksel roman anlayışına<br />karşı geliştirilen, kendine özgü anlatım tekniklerine, yazınsallığa ağırlık veren, öznelliğe dayanan ürünler ortaya koyan bir roman akımı.<br /><br />Yıllık: Yılda bir çıkarılan ve bir yılın olaylarını kapsayan kitapların genel adı.eş.Salname.<br />Belirli bir alana ya da konuya ayrılmış sinema yıllığı, edebiyat yıllığı gibi<br />yapıtların yanı sıra bütün bir yılı çeşitli yönleriyle yansıtmayı amaçlayan yapıtlar da çıkarılmaktadır.<div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/6822335839653991072-8602155901277340552?l=edebisanatlar.blogspot.com' alt='' /></div>şiir festivalihttp://www.blogger.com/profile/09192831768127437301noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-6822335839653991072.post-42229954446396800802009-01-02T19:13:00.001-08:002009-01-02T19:13:51.120-08:00Varoşçuluk: İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra Fransız yazar J. P. Sartre’ın kurucusu ve kuramcısı olduğu edebiyat ve felsefe akımı.<br /><br />Varsağı: Koşma türünün kendine özgü bir ezgiyle söylenen biçimine verilen ad. Güney Anadolu bölgesinde Varsak Türkleri’nce söylendiği için bu adı almıştır.<br /><br />VECİZE<br />Söyleyeni belli, kısa, anlamlı söz. Özdeyiş diye de bilinir. Bireysem ya da toplumsal bir ilke, bir görüş, bir kanıyı en kısa yoldan anlatır. Yaşam deneyimine ve gözleme dayanır. Vecizeler bağımsız yazıldığı gibi, bir eserin içinde dağınık da bulunabilir. İslam büyüklerinin bu tür sözlerine kelam-ı-kibar denir. Vecize önce eski Yunan edebiyatında yazılmıştır. Klasizm edebiyatı döneminde, Larochefoacauld’ın Maximes (Vecizeler) adlı eseriyle Avrupa’ya gelmiştir.<br /><br />VEZN-İ ÂHAR<br />Halk şiiri nazım şekli. Aruzun müstef’ilâtün müstef’ilâtün müstef’ilâtün müstef’ilâtün kalıbıyla murabba şeklinde yazılır. Her mısra bir müstef’ilâtün cüzüne sığacak şekilde dört kelime veya kelime grubuna bölünür. Birinci mısranın 2. Cüzü ikinci mısranın başına, ikinci mısranın 2. Cüzü üçüncü mısranın başına, üçüncü mısranın 2. Cüzü dördüncü mısranın başına getirilir ve bu cüzlerden sonra gelen cüzler birbirlerini izler. Örnek:<br /><br />Ey vaslı cennet/kıl câna minnet/vay, serv-ı kamet/cân içre cansın<br />Kıl câna minnet/vay serv-ı kamet/cân içre cansın/nev-res fidansın<br />Vay serv-kamet/cân içre cansın/nev-res fidansın/suh-ı cihansın<br />Cân içre cansın/nev-res gidansın/şûh-ı cihansın/gözden nihansın.<br />Tokatlı Nurî<br /><br />Vodvil: Genellikle olguların tuhaflığına yaslanılan kaba bir güldürü türü.<br /><br />Vurgu: Sözcüklerde, cümlelerde, dizelerde yan yana gelen sözcüklerin kimi hecelerin ötekilerine oranla daha dik ve baskılı söylenişi.<div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/6822335839653991072-4222995444639680080?l=edebisanatlar.blogspot.com' alt='' /></div>şiir festivalihttp://www.blogger.com/profile/09192831768127437301noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-6822335839653991072.post-91976079050435301122009-01-02T19:12:00.001-08:002009-01-02T19:12:25.464-08:00Üç Birlik Kuralı: Trajedi’nin oluşmasını sağlayan kurallara verilen addır. Yer, zaman ve konu birliğini içerir.<br /> <br /> Ünlem: Söyleyenin duygusal tepkisini dile getiren; korku, sevinç, şaşkınlık, acıma gibi duygularla birlikte çağrı, buyruk, yasaklama bildirerek bir başına cümle oluşturan sözcüklere verilen addır. (Haydi!, Ey!, Vay! vb.)<br /> <br /> Ünlü Uyumu: Bir sözcüğün yapısı içinde yer alan bir ünlünün etkisiyle öteki ünlülerin de ona uyması sonucu ortaya çıkan ilerleyici ve gerileyici benzeşme durumudur.<br /> Ünsüz Uyumu: Bir sözcükteki ünsüzler arasında görülen benzeşime verilen addır.<br /> <br /> Üslup: Duygu, düşünce, eylem ve hayallerin kişisel anlatım biçimidir.<br /> <br /> Üstdil: Özellikle belirli bir alana özgü olan bir konuyu ya da o konuyu açıklamak için kullanılmış olan konu dilini betimlemek için oluşturulmuş araç dil.<div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/6822335839653991072-9197607905043530112?l=edebisanatlar.blogspot.com' alt='' /></div>şiir festivalihttp://www.blogger.com/profile/09192831768127437301noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-6822335839653991072.post-20813876353739076812009-01-02T19:11:00.001-08:002009-01-02T19:11:45.437-08:00Ulama: Bir sözcüğün son sesiyle onun ardından gelen sözcüğün önsesinin kaynaşmasına yol açan birleştirme.<br /> <br /> Uyak: Sözcük ve eklerin son heceleri ya da en az iki dizenin sonunda yinelenen ses benzerliği.<br /> <br /> Uyarlama: Yabancı dilden çevrilen bir metni, çevrildiği dili kullanan toplumun yaşam koşullarına, töre ve geleneklerine uydurma işi.<br /> <br /> Uzun Hece: Arapça ve Farsça’dan dilimize geçen sözcüklerde görülen, her zaman uzun bir sesli ile biten hece. (Hala, fani vb.)<div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/6822335839653991072-2081387635373907681?l=edebisanatlar.blogspot.com' alt='' /></div>şiir festivalihttp://www.blogger.com/profile/09192831768127437301noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-6822335839653991072.post-49807314449947727492009-01-02T19:07:00.000-08:002009-01-02T19:09:55.030-08:00TA’KİD <br />İfadeye açıklık getirememe, anlatamama halidir. İkiye ayrılır. <br />1. Lafzi ta’kid: Bir cümlede kelimelerin yerli yerine kullanılmamasından doğar. Örnek: <br /><br />Ben fakîrî etme terk memnûn-i ebnâ-yı zaman <br />Hasıl etmezsen değil gam matlabım yâ Rab bana <br />Râgıp Paşa <br /><br />2. Manevi ta’kid: Bir cümlede kelimeler yerli yerince kullanılmakla beraber bir anlam çıkmamasına denir. <br />Örnek: Âlemin cânı değilsin cân-ı âlemsin sen <br />Nef’î <br /><br />TA’RİFAT <br />Mevki sahipleri ve bazı görevlileri tasvir eden şiirler. Divan edebiyatı nazım türüdür. Birkaç beyitlik bendler halinde yazılırlar. Sâfi Kasım Paşa’nın, Kalkandelenli Fikri’nin, Gelibolulu Mustafa Ali’nin, Yenişehirli Avni’nin ta’rifatı vardır. Örnek: <br /><br />Nedür bildüm mi defter-dâr efendi <br />Eğerçi bir iki üç var efendi <br />Kiminün işini altun iderler <br />Kimin ma’zül kimin mağbûn iderler <br />Olardur sâ’i-i genc ü hazînle <br />Olardur sâhib-i mâl u define <br />Kalkandelenli Fikri <br /><br />TA’ŞİR <br />Bir gazelin her beytinin veya bir beytinin üzerine sekiz mısra eklenerek yapılan mu’aşşerdir. Divan edebiyatı nazım şeklidir. Edebiyatımızda örneği fazla görülmez. Yahya Bey’in Muhibbî’nin (Kanunu Sultan Süleyman) gazeline yaptığı ta’şiri örnek olarak verilebilir. <br /><br />Haste olmak gûşmâl-i Hazret-i İzzet gibi <br />Her kişinün yalımın alçak ider gurbet gibi <br />Değme bir kimse göre gelmez refahiyyet gibi <br />Nâleler gûyâ derây-ı rıhlet-i râhat gibi <br />Dâr-ı dünya cây-ı fürkat menzil-imihnet gibi <br />Devleti bir âlet-i hengâme-i zahmet gibi <br />Sağlıgun bünyâdı yok âyinede sûret gibi <br />Matla’ı şâh-ı cihânun maşrık-ı hikmet gibi <br />Halk içinde mu’teber bir nesne yok devlet gibi <br />Olmaya devlet cihânda bir nefes sıhhat gibi <br />Yahya Bey <br /><br />TAŞTİR <br />Bir gazelde her beytin iki mısrasının arasına iki veya üç mısra ekleyerek manzume meydana getirmek. Divan edebiyatı nazım şeklidir. Kelime, Arapça "bir şeyin yarısı, iki cüzünden bir cüzü" anlamındaki şatr kökünden gelir. Taştirde, aynı vezin ve kafiyede, araya iki mısra girerse terb-i mutarraf, üç mısra girerse tahmis-i mutarraf olur. Edebiyatımızda XVIII. yüzyıldan sonra örnekleri görülen taştir çok az kullanılan bir şekildir. En çok Halveti şeyhlerinden Aydi Baba yazmıştır.<br /><br />TAZMİN <br />Bir şairin, bir mısra veya bir beytin bir başka şairce kullanılması. Divan edebiyatı nazım türüdür. Tazmin edilen mısra veya beytin sahibinin zikri şarttır. Tazmin eden şair, şiiri herhangi bir nazım şekline tamamlar ve aldığı sahibini belirtir. Örnek: Recaizade Ekrem’in şiirini tanzim: <br /><br />Sanırım ismini kuşlar heceler <br />Seni söyler bana dağlar dereler <br />Su çağıldar kuzular kırda meler <br />Seni söyler bana dağlar dereler <br /><br />Hep seni aşkın eserken serde <br />Hüsn ü ânın görünür her yerde <br />Gezdiğim duygulu vâdilerde <br />Seni söyler bana dağlar dereler <br />Yahya Kemal Beyatlı <br /><br />TECÂHÜL-İ ARİF <br />Anlamla ilgili sanatlardandır. Bilinen bir gerçeği, bilmez görünerek söylemek yöntemiyle yapılır. Bilinen şey, bilinmiyormuş gibi anlatılırken genellikle bir espriye dayandırılır. Bu yapılırken mübalağa ve istifham sanatından da yararlanılır. Örnek: <br /><br />Âb-gûndur günbed-i devvâr rengi bilmezem <br />Ya muhît olmuş gözümden günbed-i devvâre su <br />Fuzulî <br /><br />(Bilmiyorum, dönen kubbe mi su rengindedir, yoksa gözyaşlarım mı gökyüzünü kaplamıştır.) Fuzuli, kubbenin, yani gökyüzünün mavi renkte olduğunu bilmiyor gibi görünüyor. Aslında gözyaşlarının gökyüzünü kaplayacak kadar çok ağladığını belirtmek için bu yola başvurmuştur. <br /><br />TEFRİK <br />Anlamla ilgili sanatlardandır. Aynı çeşide giren iki şey arasına, birbirine aykırı taraflar (tebâyün) sokularak bir farklılık meydana getirilmesidir. Örnek: <br /><br />Budur farkı gönül mahşer rûz-ı hicrândan <br />Kim ol cânım verir cisme bu cismi ayırır cândan <br />Ortak çeşit gün, aykırı taraflar ise cisme can verme, cisimden canı ayırmadır. <br /><br />TEHZİL <br />Alay ve şaka yollu yazılmış nazire. Hezl diye de bilinir. Çokluk tanınmış şairlerin şiirlerine vezin ve kafiye taklit edilerek yazılır. Tehzil, ciddi şiirleri bayağılıktan uzak ciddi bir duruma soktuğu için edebiyatın güzel ve eğlenceli örnekleri arasında kabul edilir. XVII. yüzyıldan sonra yaygınlık kazanan bu tür şiirin örneklerini daha çok Sürûri, Havâyi, Sünbülzade Vehbi, Hüseyin Kâmi (Dehri mahlasıyla), Fazıl Ahmet Aykaç, Halil Nihat Boztepe vermişlerdir. <br /><br />TEKRAR <br />Bir ifadede aynı sözcük ya da söyleyişi, estetik kaygı gütmeden birkaç kez tekrar etmek. Aşırı tekrar sözkonusu ise buna kesret-i tekrar denir. <br /><br />TELMİH <br />Divan edebiyatı sanatlarından. Söz sırasında bilinen bir olaya, bir kişiye, kıssaya ya da atasözüne işaret etmektir. Ama bu kişi ya da şey uzun uzadıya değil bir iki sözcükle anlatılır. Örnek: <br /><br />Ey nâme sen ol mâh-likâdan mı gelirsin <br />Ey Hüdhad-i ümmid Saba’dan mı gelirsin <br />Nabî <br />(Şair beytinde Süleyman-Belkıs kıssasını hatırlatıyor.) <br /><br />TENÂFÜR <br />Bir ifadede birbirleriyle uyuşmayan harf, hece, sözcük ya da tamlamaların kulağa hoş gelmeyen etki yapmasıdır. İkiye ayrılır: <br />Harflerle tenâfür: Çıkış noktaları aynı ya da birbirine yakın harflerin aynı sözcükte toplanması. Örneğin: Yaptırttık <br />Sözcüklerle tenâfür: Söylenişleri zor olan, dinlenmesinden zevk alınmayan ağır vurgulu sözcüklerin art arda sıralanması: Örnek: <br />Şu köşe yaz köşesi, şu köşe kış köşesi <br /><br />TENASÜB <br />Divan edebiyatında anlamları arasında bağlantı bulunan sözcüklerin aynı ifadede kullanılmasıyla yapılan edebi sanat. Örnek: <br /><br />Asîb rûzigârı gülistân-ı dehre <br />Sen serv-i gül-izârı hevâdar olan bilür <br />Bakî <br /><br />Tenasüb, ilham ve tezat sanatlarıyla da birlikte kullanılır. Bu yönüyle de ikiye ayrılır: İlham-ı tenasüb: İlham ve tenasüb sanatlarının birlikte kullanılmasıyla yapılır. İki anlamı olan bir sözcüğün, dize ya da beyit içinde belirtilmemiş anlamıyla diğer bazı sözcüklerin arasında anlam bakımından bağlantı kurularak yapılır. Örnek: <br /><br />Ne güzel vâkıadır bu ki asup can gözünü <br />Hâb-ı gaflette geçen ömrümü rü’yâ gördüm <br />Zatî <br />(Can gözünü açıp gaflet uykusunda geçen ömrümün bir rüya olduğunu görüp anlamam ne güzel bir olaydır. Rüya, düş kelimelerinin kastedilmeyen ikinci anlamının hâb ve rüya sözcükleriyle ilişkisi vardır.) <br /><br />İlham-ı tezad: İlham ve tezat sanatları birlikte kullanılır. İki anlamı olan bir sözcüğün dize ya da beyit içinde belirtilmemiş anlamıyla anlamlı bir sözcük arasında ilişki kurmak şeklinde yapılır. Belirtilmeyen anlam cinas yoluyla sağlanır. Örnek: <br /><br />Serverlik ister isen üftâdelik şiâr et <br />Kim düşmeden ayağa çıkmadı başa bâde <br />Fuzulî <br />(Burada ayak önce kadeh sonra gerçek ayak anlamlarıyla kastediliyor. Fuzulî beyitte sözcüğün vurgulamadığı ayak anlamı ile baş sözcüğü arasında tezat yapıyor.) <br /><br />TERDİD <br />Bir anlatımda sözü dinleyici ya da okuyucunun ilgisini yoğunlaştırdıktan sonra konuyu hiç beklenmedik bir sonuca götürme yoluyla yapılan edebi sanat. Sözün ciddi bir sonuca varması haline terdid-i sâdık, varmamasına terdid-i mutâyip denir. Örnek: <br /><br />Dizilirler ayakta <br />Ana baba ve kardeş <br />Hayal ırak... Irakta <br />Eder fiillerle güreş <br /><br />Başından kayar yastık <br />Nura döner karanlık <br />Sırlar çözülür artık <br />Kırka çıkınca ateş <br />Necip Fazıl Kısakürek <br /><br />TERZA RİMA <br />Üçer mısralık bentlerle kurulur. Bend sayısı belirsizdir. Tek bir mısra ile sona erer. Kafiye şeması şöyledir: Aba bcb cdc ded e. <br />İlk olarak İtalyan edebiyatında görüldü. Dante İlahi Komedya’sını bu nazım şekliyle yazdı. Edebiyatımızda terza rima’yı Tevfik Fikret, Şehrâyîn adlı tek şiirinde denemiştir. 1908’den sonra pek kullanılmamıştır. Bu biçimde yazılmış kısa şiirlerin son mısrasının kuvvetli olmasına dikkat edilir. <br /><br />TESBİ <br />Bir gazelin beyitleri önünü beş mısra eklenerek yapılan müsebba’dır. Müsebba musammatlardan bir nazım şeklidir. Kafiye şeması şöyledir: Aaaaa (aa) bbbbb (ba) ccccc (ca). Tesbi, Türk edebiyatında çok az görülür. İzzet Molla’nın Fuzuli’nin bir beytini, Leyla Hanım’ın da İzzet Molla’nın bir beytini tazmin yoluyla oluşturduğu tesbi’ler de vardır. <br /><br />TETABU-I İZÂFÂT <br />İkiden fazla ismin meydana getirdiği zincirleme tamlama. Edebiyatımızda Türkçe, Farsça, Arapça kaidelere göre kurulmuş üç çeşit tetâbu’ı izâfâta rastlanır. Türkçe kurala göre iki, Farsça kurala göre üç kelimeden meydana gelen tamlamalar anlatımı bozmaz. Türkçe tetâbu’-ı izâfât’a örnek: <br /><br />"Ahmet’in söylediklerinin doğruluk derecesinin araştırılması..." <br />Farsça tetâbu’-ı izâfât’a örnek: <br /><br />Ey vucûd-ı kâmilün âyin eclâr-ı feyz-I Hak <br />Âsitânım kıble-ı hâcât-ı erbâb-ı yakîn <br />Fuzulî <br /><br />TEVÂRÜD <br />İki şairin birbirinden habersiz aynı mısrayı veya beyti tesadüfen yazması. <br /><br />TEVKİYE <br />Anlamla ilgili sanatlardandır. İki veya ikiden fazla anlamı olan bir kelimenin yakın anlamını söyleyip uzak anlamını kasdetmek. Birçok edebiyatçı bu sanatı iham sanatıyla aynı kabul etmiştir. Fakat ihamda, ikiden fazla anlamı olan kelimenin bir mısra veya beyitte bütün anlamları kasdedilirken, tevriyede uzak anlamına işaret edilir. Örnek: <br /><br />Kûyunda nâle kim dil-i müştâkdan kopar <br />Bir namedir Hicaz’da uşşakdan kopar <br />Nâili-Kadim <br /><br />TRİYOLE <br />On mısralı bir nazım şeklidir. Önce iki mısralı kısım, sonra dörder mısralı iki kısım gelir. Birinci kısmın ilk mısrası birinci dörtlüğün sonunda, yine birinci kısmın ikinci mısrası ikinci dörtlüğün sonunda tekrarlanır. Dört mısralı kısımlarda, eklenen mısraların ilk üç mısra ile anlam bütünlüğü sağlaması gerekir. Kafiye şeması şöyledir: Ab aaaa bbbb. Örnek: <br /><br />Yüzünde hasta-i sevdâ gibi melâlet var, <br />Nedir bu hâl-i perişanın ey hilâl-seher? <br /><br />Sabâh-ı feyz-i bahâride mübtesem ezhâr <br />Çemen çemen mütemevvic nesîm-i anber-bâr: <br /><br />Niçin? Ben anlamadım kimden etsem istifsâr? <br />Yüzünde hasta-i sevdâ gibi melâlat var! <br /><br />Dem-i seherde yanında şu parlayan ahter <br />Hazan içinde solan bir çiçek gibi dil-ber <br /><br />Sürûr fec ile şâdân iken bütün yerler, <br />Nedir bu hâl-i perişanın ey hilâl-i seher? <br />Tahsin Nuhid<div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/6822335839653991072-4980731444994772749?l=edebisanatlar.blogspot.com' alt='' /></div>şiir festivalihttp://www.blogger.com/profile/09192831768127437301noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-6822335839653991072.post-57919916170132649452009-01-02T19:06:00.001-08:002009-01-02T19:06:25.968-08:00ŞAHESER <br />Nesilden nesile geçen, benzeri yazılamayan yüksek değerdeki edebi eser. Şaheserlerin başlıca özellikleri şöyle sıralanır: Zengin bir kültür birikimi sonucu yazılır, her devrin okuyucusu tarafından aranır, okunur ve takdir edilir, zamanla yayılır, ulusal ve uluslararası unsurlar içerir, pekçok yabancı dile çevrilir, türünde yazılan yeni eserlere örnek olur. <br /><br />ŞİVEYE MUGAYERET <br />Şivesizlik. Dili kuralları dışında kullanmak. Türk dilini iyi bilmemekten, dilimizin özelliklerini gözönüne almaksızın yabancı dillerdeki bazı kullanış şekillerini tercüme edip uygulamaktan doğar. "Meşrubat içmek" yerine "meşrubat almak", "banyo yapmak" yerine "banyo olmak" gibi.<div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/6822335839653991072-5791991617013264945?l=edebisanatlar.blogspot.com' alt='' /></div>şiir festivalihttp://www.blogger.com/profile/09192831768127437301noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-6822335839653991072.post-561343604034335042009-01-02T19:04:00.000-08:002009-01-02T19:05:51.670-08:00SADR <br />Bir beyitte birinci mısranın ilk parçası ile nesirde cümlenin ilk parçası. <br /><br />SAGU <br />İslamiyet öncesi Türk edebiyatında ölen kimselerin arkasından söylenen şiirler. Sevilen, sayılan özellikle gösterdiği kahramanlıklarla tanınmış kimselerin ölümü üzerine ozanlar tarafından, yuğ adı verilen cenaze törenlerinde okunur, ölen kişinin yiğitliği, iyiliği, cömertliği, faziletleri dile getirilirdi. <br /><br />SAKİNAME <br />Sakiye (içki sunana) seslenmek yoluyla içkiyi (çokluk şarabı) ve içki meclislerini, adetlerini, içkiyle alakalı bütün düşünce, duygu ve kavramı bazan tasavvufi, bazan da dünyevi işleyen şiirler. Mesnevi şeklinde yazılır. Terkib-i bend, terc-i bend veya kaside şeklinde de görülür. <br /><br />SALİYE <br />Divan edebiyatımızda yeni yılı kutlamak için yazılan şiirler. Bu şiirlerde daima girilen yılın tarihini tespit eden bir beyit de bulunur. <br /><br />SARMA KAFİYE <br />Dört mısralık bendlerle kurulan nazım şekli. Her dörtlükte birinci ile dördüncü, ikinci ile üçüncü mısralar kendi aralarında kafiyelidir. Kafiye şeması şöyledir: Abba, cddc, effe. Örnek: <br /><br />Rûhumu bu çarmıha kendi ellerimle gerdim: <br />Bir nebi ızdırabı kaynıyor her yerimde. <br />Ölüm, siyah bir tütsü yakıyor gözlerimde <br />Aldığım her nefesi son nefes gibi verdim! <br />Yusuf Ziya Ortaç <br /><br />SATRANÇ <br />Saz şairleri tarafından aruzun müfte’ilün müfte’ilün müfte’ilün kalıbıyla ve musammat gazel şeklinde yazılan şiirler. Musammat beyitlerden oluştuğu için, her mısra kafiyeli iki eşit parçaya bölünür. Bu parçalar alt alta yazıldıklarında dörtlüklerden meydana gelen yeni bir şekil ortaya çıkar. Bu şeklin kafiye şeması şöyledir: abab cccb dddb... Örnek: <br /><br />Sevdi gönül bir püsteri / Sanatı terzi güzeli <br />Hüsnünü bir muhtasarı / Şerh ederek söylemeli <br /><br />Matlanın fâikını / Sohbetinin lâyıkını <br />Ben gibi bir âşıkını / Eylemiş aşkıyle deli <br /><br />Düştü gönül çâresine / Kaşlarının karesine <br />Çehre-i menâresine / Yandı derûnum göreli <br /><br />Vardı ellerim eline / Tutuldu dilim diline <br />Kâkülünün bir teline / Bağladı bu cân ü dili <br />Emrahî <br /><br />SAYA <br />Aşık edebiyatında nesir. Mensur karşılığı olarak da sayalı kullanılır. Secili (müsecca) nesre ise ayaklı saya adı verilir. <br /><br />SEBK-İ HİNDÎ <br />Divan edebiyatında kullanılan bir üslup. Terim, "Hint tarzı, Hint üslûbu" anlamına gelir. Türk edebiyatına XVII. İran şairlerinin etkisiyle girdi. Bu nedenle sebk-i İsfahâni diye de bilinir. İran edebiyatına ise Hindistan’dan geçmiştir. <br /><br />SECİ <br />Cümlelerin veya bir cümle içinde birden çok kelimenin sonlarındaki ses benzerliği. Nesirde kullanılan bir çeşit kafiyedir. Secili nesre müsecca adı verilir. Edebiyatımıza Arap edebiyatından geçmiştir. <br /><br />SEHL-İ MÜMTENİ <br />Söylenmesi kolay görülen ama benzeri yapılmak istendiğinde güçlüğü ortaya çıkan söz. Bu tür sözler sade ve derin anlamlıdırlar. En güzel örneklerini Yunus Emre, Süleyman Çelebi, Mehmed Akif Ersoy vermişlerdir. Örnek: <br /><br />Ete kemiğe büründüm <br />Yunus diye göründüm <br />Yunus Emre <br /><br />SELÂMET <br />Cümlelerin doğru ve sağlam olması. İfadenin düşük, eksik olmaması gerekir. <br /><br />SELÂSET <br />Bir yazıda cümle ve kelimelerin akıcı, âhenkli, kolay ve anlaşılır olması. Selâset, sözüklerin birbirine uygun seçilmesiyle sağlanır. <br /><br />SELH <br />Başkasına ait bir şiirin anlamını alıp kelimelerini değiştirerek yeniden yazmak. Selh intikal’in bir çeşidi sayılır. <br /><br />SELİS <br />Halk şiiri nazım şekli. Aruzun fe’ilâtün fe’ilâtün fe’ilâtün fe’ilün kalıbıyla gazel şeklinde yazılır. Murabba, muhammes, müseddes şeklinde yazılmış selislere de rastlanır. Kafiye düzeni divan, semai ve kalenderi nazım şekilleri ile aynıdır. Örnek: <br /><br />Benden özge sana yok âşık-ı âvâre güzel <br />Sûziş-ı firkat ile yakma beni nâre güzel <br /><br />Dün gece dîde-i hunkâr ile ettikte nigâh <br />Ciğerim başına açtın yine bir yâre güzel <br />Nûrî <br /><br />SERBEST NAZIM <br />Bend, vezin ve kafiye kurallarına bağlı olmayan nazım şekli. Bendlerin, mısraların ve hecelerin sayıları belli düzene bağlı değildir. Şair isterse kafiyeli yazar. Bendleri sınırlayabilir veya sınırlamaz. Önce Fransız sembolistleri arasında yayıldı. Türk edebiyatına Servet-i Fünûn döneminde Batı edebiyatından girdi. Serbest nazmın uygulanışı üç aşama geçirdi: <br />1. Vezinli-kafiyeli serbest nazım: Servet-i Fünûn ve Fecr-i Âti döneminde görülür. Mısralar bir kelimeye kadar kısaldı, kafiye belli bir kurala göre sıraland. Aruz veznine yer verildi, bir şiirde birkaç aruz kalıbı veya bu kalıpların çeşitli cüzleri kullanıldı. <br />2. Vezinsiz-kafiyeli serbest nazım: 1925-1930 yıllarında görülmüş, 1930’dan sonra yaygınlık kazanmıştır. Vezin bırakılmış, bir heceye kadar küçülen dizeler kurulmuştur. Bu dizeler hiçbir dış düzene bağlı değildir. Şair belirtmek istediği fikri taşıyan kelimeyi öne çıkarır. Büyük harfler sadece cümle başlarında kullanılabilir. Kafiyeli mısraların arası açılarak kafiye örgüsü gevşetilir. <br />3. Vezinsiz-kafiyesiz serbest nazım: 1940 yılından sonra yaygınlaşan bu anlayışta vezin ve kafiye tamamen bırakıldı şiirde iç uyum önem kazandı. Örnek: <br /><br />Yolcu Yolunda Gerek <br /><br />Hastalar, <br />Kar isterler <br />Kafdağının ardından <br />Ve buluttan döşek, <br />Onlar, <br />Yaramaz çocuklardır, <br />Sallar durur, <br />Dünyanın balkonundan, <br />Düştü düşecek! <br />Gölgen kaçıyorsa senden, <br />Düşmüşse gökte yıldızın, <br />Kavga başlar canla ten arasında <br />Ne bilelim; <br />Hangi pınarın suyu, <br />Ya da çiçeğin özünde derman, <br />Büyük yerden geldi ferman <br />Yolcu yolunda gerek <br />Ali Akbaş <br /><br />SONE <br />İlk iki bendi dörtlük, son iki bendi üçlük on dört mısradan oluşan nazım şekli. Önce İtalyan edebiyatında kullanılmış, sonra Fransız edebiyatına, oradan da diğer Avrupa edebiyatlarına geçmiştir. Edebiyatımızda ilk Cenab Şahabeddin’in sone şeklinde şiir yazdığını görüyoruz. Servet-i Fünûn şairlerinin hemen hepsi bu nazım şeklini benimser. Sone kafiye sistemi üçe ayrılır. <br />1. İtalyan tipi: Kafiye şeması abba, abba, ccd, ede <br />2. Fransız tipi: Kafiye şeması abba, abba, ccd, eed <br />(İtalyan ve Fransız tipi sone arasındaki tek fark son üçlüğün düzenindedir.) <br />3. İngiliz tipi: Mısra sayısı değişmemekle beraber ilk on iki mısra tek bir bend, son iki mısra da ayrı bir bend halinde yazılırlar. Kafiye şeması: a b a b c d c d e f e f g g. Örnek: <br /><br />Yüksük <br /><br />Yüksüğün ince şeklini yazmak <br />Bana pek güç gelir kadınlardan <br />Sorunuz belki bir güzel parmak <br />onu tersim için bulur imkan <br /><br />Bunu bir çekmenin içinde gören <br />Mu’teber bir refik-i hane sanır; <br />Kadrini pek bilirler elde iken, <br />Düştüğü anda mutlaka alınır. <br /><br />O da layık nezâketin eline: <br />Tenine saplanır iken iğne, <br />Yine pekçok sever iş işlemeyi; <br /><br />Bin letâfetle çırpınır her ân... <br />Sanki bir nahl-i nev-hayâta konan <br />Küçücük bir kuşun küçük yüreği! <br />Ali Ekrem (Bolayır) <br /><br />SÖZLÜK <br />Bir dilin veya dillerin kelime haznesini (sözvarlığını), söyleyiş ve yazılış şekilleriyle veren, kelimenin kökünü esas alarak, bunların başka unsurlarla kurdukları sözleri ve anlamlarını, değişik kullanışlarını gösteren eser. Sözlükler tek dilli veya çok dilli olabilir. Madde başlarını a-be-ce sırası takip eder. Genel veya özel alanlarla ilgili sözlükler hazırlanabilir. Arap harfli eski sözlüklerde madde başı Arapça kelimenin üç harfli kökünün son harfi esas alınarak sıralanırdı. XIV.-XV.yüzyıllar arasında yaşamış olan el-Kamûsü-ı-Muhît (Okyanus Sözlüğü) adlı eseri Türkçeye çeviren Mütercim Asım bu sistemi kullandı. İlk sözlük olarak İskenderiye Müzesi kütüphanecisi Bizanslı Aristophanes’in hazırladığı eser kabul edilir. İslam dünyasında en önemli sözlük X. yüzyılda yaşayan Fârâblı İsmail Cevheri’nin Sihâh adlı Arapça eseri. Vankulu Lügatı diye bilinen Müteferrika’nın bastığı ilk kitap da bir Sihâh çevirisidir. Türk kültüründe ilk sözlük ise Kaşgarlı Mahmud’un Türkçe’den Arapça’ya Divanü Lügati’t-Türk’üdür.<div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/6822335839653991072-56134360403433504?l=edebisanatlar.blogspot.com' alt='' /></div>şiir festivalihttp://www.blogger.com/profile/09192831768127437301noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-6822335839653991072.post-78874262193799128532009-01-02T19:03:00.000-08:002009-01-02T19:04:18.213-08:00RAKTA <br />Arap harflerine göre bir harfi noktalı, bir harfi noktasız kelimeleri kullanarak şiir yazma. <br /><br />REKÂKET <br />Kelime veya cümlelerin düzensiz sıralanmasından ileri gelen okumayı zorlaştırıcı durum. Divan edebiyatında yazıda kusur sayılırdı. <br /><br />RİKKAT <br />Anlatımda söylenişleri kulakta ince, hafif, hoş etki bırakan sözcüklerin kullanılması. Sanatçı sevgi, şefkat, muhabbet, güzellik gibi konuları anlatırkenn sözcükleri de uygun düşecek şekilde ince sesle kurulanlardan seçer. Bu sözcükler kelimâ-ı rahika, taşıdıkları özellik de rikkatdiye adlandırılır. <br /><br />RİSALE <br />Küçük kitap, broşür. İlim veya sanata dair yazılar. Önceleri çokluk dini konuları ele alan küçük hacimli kitaplar bu adla anılırlardı. <br /><br />RİTM <br />Şiirde, hecelerdeki vurgu, uzunluk, kısalık, kalınlık, incelik, yükseklik gibi ses özelliklerinin ve duraklarının düzenli bir şekilde tekrarlanmasından doğan uyum. <br /><br />RONDELET <br />Yedi mısralı ek bendden meydana gelen Fransız nazım şekli. <br /><br />RÜCÛ <br />Divan edebiyatı sanatlarından. Bir düşünceyi daha güçlü hale getirmek için, söylenen sözden vazgeçer gibi davranılır. Espri, üzüntü, sevinç, dehşet, hayret durumlarında ifadeyi daha güçlü ve canlı kılmak için kullanılır. Vazgeçme döngü halinde de yapılabilir. Örnek: <br /><br />Eder isyanıma gönlümde nedâmegalebe <br />Neyleyeyim yüz bulamam ye’s ile afvime talebe <br />Ne dedim? Tövbeler olsun, bu dafi’i şerdir <br />Benim özrüm günehimden iki kat beterdir <br />Nûr-i rahmet niye güldürmeye rûy-i siyehim <br />Tanrı’nın mağfiretinden de büyük mü günehim?<div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/6822335839653991072-7887426219379912853?l=edebisanatlar.blogspot.com' alt='' /></div>şiir festivalihttp://www.blogger.com/profile/09192831768127437301noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-6822335839653991072.post-4971762153178689292009-01-02T18:55:00.001-08:002009-01-02T18:55:19.679-08:00PARAGRAF<br />Bir fikrin işlendiği yazı bölümü. Bir veya birkaç cümleden meydana gelebilir. Satırbaşı yapılmış her bölüm bir paragraftır.<br /><br />PASTORAL<br />Çoban ve kır hayatını, köylerdeki yaşayış şeklini anlatan şiir. Grekler’in bukolik dedikleri bu türü Edebiyat-ı Cedide’ciler eş’ar-ırâiyâne (Çoban şiirleri) diye adlandırmışlardır. Pastoral şiir, süsten, kelime oyunlarından, yapmacılıktan uzak sade bir dille yazılır. Eski Yunan edebiyatında Theokrites ile Latin edebiyatında Vergillius, pastoral şiirin ilk ve en güzel örneklerini verdi.<br /><br />PELTEKNÂME<br />Kekeleme şiiri. Lisan-i pepeği adı da verilir. Halk edebiyatı nazım şeklidir. Âşık, kelimelerin ilk hecelerini, bazen de kelimelerin çoğunluğunu kekeleyerek söyler. Bu tekrarlar ölçüye dahildir. Örnek:<br />Bu bu bugün gö gö gördüm yü yü yüzün dilberâ<br />Ba ba baktım gö gö gönlüm oluptur ziyaâ<br />Di di dilim pe pe peltek sö sö söyler zebanımı<br />Ne ne ne derse de de desin dimesin tek sana<br />Abdi İmam<br /><br />PLOT<br />Roman, hikaye, tiyatro gibi eserlerde, baştan sona devam eden hareketlerin yapısı. Bir bakıma eserin planıdır. Kahramanların ve olayların meydana getirdiği devamlılığı ifade eder. İkinci, üçüncü derecedeki kişi ve olaylar, görünüp kaybolan bir başka zaman, mekan ve olayla ortaya çıkan kişiler, duygusal davranışlar plotu tamamlar ve zenginleştirir. Plot, yapısına göre çeşitlere ayrılır. Bazı plotlar trajik olayları, bazıları komedi, masal ve hiciv gibi konuları göstermek için kurulur. Eser, bu plota göre kimlik kazanır.<br /><br />POETİKA<br />Şiir üzerine düşüncelerin ve teorilerin bütünü. Bu kelime eskiden Fransızca’da yalnız şiirin değil, güzel sanatların teorisini güzelliğin feslefesini, bir bakıma estetiği ifade ederken, bugün şiir sanatı anlamına gelen bir terim olmuştur. Batı dillerinde poetika konusuna giren birçok eser var. Türkçe’de ise, bazı şiirlerin ve grupların bildiri niteliğindeki, genellikle savunmaya dayalı birkaç önsözü görülür. Necip Fazıl Kısakürek’in de bir Poetika’sı var.<br /><br />PROZODİ<br />Kelimelerin taşıdıkları seslerin değerlerine ve hecelerin taşıması gereken seslere göre söylenmesi. Tonlamaya, hecelerin vuruşuna kelimelerin uzunluk ve kısalıklarına dikkat edilerek söylenir.<div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/6822335839653991072-497176215317868929?l=edebisanatlar.blogspot.com' alt='' /></div>şiir festivalihttp://www.blogger.com/profile/09192831768127437301noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-6822335839653991072.post-81441956323046212232009-01-02T18:54:00.001-08:002009-01-02T18:54:27.682-08:00ÖNSÖZ<br />Eserin niçin ve ne amaçla yazıldığını belirtmek için kitabın başına eklenen yazı. Bu bölümde yazar ya kitabın özetini verir veya hangi nedenle yazdığını açıklar. Eskiden, “sebeb-i telif-i kitab” (Kitabın yazılışının sebebi) sözü kullanılırdı. Tanzimat’tan sonra edebiyatçılar, mukaddeme başlığı altında yazdıkları önsözlerde edebiyat anlayışlarını belirleyici açıklamalar yaptı. Namık Kemal’in Celaleddin Harzemşah, Recaizade Mahmud Ekrem’in Zemzeme, Abdülhak Hamid Tarhan’ın Makber mukaddemeleri bunlardandır.<div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/6822335839653991072-8144195632304621223?l=edebisanatlar.blogspot.com' alt='' /></div>şiir festivalihttp://www.blogger.com/profile/09192831768127437301noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-6822335839653991072.post-63879088681150776262009-01-02T18:53:00.001-08:002009-01-02T18:53:50.020-08:00OTOBİYOGRAFİ<br />Bir kimsenin kendi hayatını yazdığı eser. Biçim ve içeriğiyle bir edebi değer taşımalıdır.<br /><br />OTOGRAF<br />Yazarın kendi el yazısı. Eskiden hatt-ı dest (el yazısı) deyimi kullanılırdı.<br /><br />OTTOVA RİMA<br />Sekiz mısralı bir nazım şekli. Önce İtalyan edebiyatında kullanılmış, sonra Fransız edebiyatında, buradan da Türk edebiyatına geçmiştir. Batı edebiyatında kafiye şeması, abababcc’dir. Bu şema bizde değişikliğe uğrayarak ababcccb şeklini almıştır. Aabbccdc şekli de görülür. Bu nazım şekli lirik tür için elverişlidir. Ottova Rima’yı edebiyatımızda daha çok Abdülhak Hamid kullanmıştır. Örnek:<br />(MAKBER’den)<br />Bu makberdir o bâba makdem,<br />Bilmem ne duyar girince, adem?<br />Sûzişlerimin budur esâsı<br />Hep şüphelerin bu en fenâsı<br />Benlik acebâ kalır mı ol dem?<br />Sönmüş erimekte o nûr-i dîdem.<br />Ben gözler idim bu hâli ey yâr<br />Senden daha çok zaman akdem…<br />Abdülhak Hâmid<br /><br />OZAN<br />Kopuzla türkü söyleyen en eski Türk şairleri. Osmanlı döneminde halkı şairleri için kullanılırdı. Âşık sözünün karşılığı olduğu gibi meddah anlamını da taşıyordu. Ozanların toplumda önemli yerleri vardı. Beylerin huzurunda, dini törenlerde, elindeki kopuzunu çalarak kahramanlık destanları okurlar, halk arasında kıssa söylerlerdi. Memluk ordusunun mızıka takımında ozan denilen çalgıcılar olduğu tarihi kaynaklarda yazar. Selçuklular’da da benzer durum görülür.<div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/6822335839653991072-6387908868115077626?l=edebisanatlar.blogspot.com' alt='' /></div>şiir festivalihttp://www.blogger.com/profile/09192831768127437301noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-6822335839653991072.post-48190218534519196762009-01-02T18:52:00.001-08:002009-01-02T18:52:31.046-08:00NAKARAT<br />Şiirlerde bendlerin sonunda tekrarlanan mısra veya mısralar. Bu bölüm, anlam bakımından her bendi şiirin ana duygusuna bağlar. Şiirin, nakarat bölümlerinde ifade olunan duygu ve düşünce etrafında gelişmesini sağlar. Nakarat, halk şiirinde bağlama veya kavuştak diye bilinir. Sözlü musiki eserlerinde aynı söz ve ezgi ile tekrar edilen bölüm de nakarattır.<br /><br />NÂME<br />Mektup, kitap, risâle, ferman gibi anlamlar taşıyan Farsça bir kelime. Eskiden kitap türü olarak çok kullanılmıştır. Kıyafetnâme, kâbnâme, Hamzanâme gibi. Resmi nitelikteki kağıt ve mektuplar da nâme diye bilinirdi.<br /><br />NÂT<br />Hazreti Muhammed’i övmek için yazılan şiirler.<br /><br />NAZIM<br />Dizelerden oluşan vezinli ve kafiyeli anlatım şekli. Kelime, “dizmek, ipliğe inci dizmek” anlamlarını taşır. Nazımda sadece anlam değil, seslerin musikisi de önemlidir. Akılda kolay kaldığı için ezberlenmesi istenen bilgilerin çoğu bu yolla ifade edilir. En küçük birim dizedir (mısra). Ayrıca beyit, kıta, bend gibi nazım birimleri de vardır. Şiirler de nazım şeklinde yazılır, ancak her nazım, şiir değildir.<br /><br />NAZİRE<br />Bir şairin şiirine başka bir şair tarafından aynı şekil, vezin, kafiye ve redifle yazılan şiir. Divan edebiyatı nazım türüdür. Kelime Arapça “eş, değer” anlamlarındaki nazir’den gelir. Nazire yazma, tanzir, tanzir etme diye anılır. Nazire geleneği Türk edebiyatına İran edebiyatından geçmiştir. İranlı şairler nazireye cevâb adını verirler. Alay ve şaka yollu yazılmış nazirelere tezhil veya hezl denir. Örnek:<br /><br />Fuzûlî’nin gazeli<br />Hayret ey büt sûretin gördükte lâl eyler meni<br />Sûret-i hâlim gören sûret hayâl eyler meni<br /><br />Mihr salmazsın mana rahm eylemezsin munca kim<br />Sâye tek sevdâ-yı zülfün pây-mâl eyler meni<br /><br />Za’fı tâli mân-i tevfik olur her nice kim<br />İltifâtın ârzû-mend-i visâl eyler meni<br /><br />Men gedâ şahâ yâr olmak yok ammâ neyleyem<br />Ârzû ser-geşte-i fikr-i muhâl eyler meni<br /><br />Tir-i gamzen atma kim bağrım deler kanım döker<br />Akd-i zülfün açma kim âşüfte-hâl eyler meni<br /><br />Dehr vakf etmiş meni nev-res civanlar aşkına<br />Her yeten meh-veş esîr-i hatt u hâl eyler meni<br /><br />Ey Fuzûlî kılmazsam terk-i tarîk-i aşk kim<br />Bu fazilet dâhil-i ehl-i kemâl eyler meni<br /><br />Fuzûlî<br /><br />Nedim’in Fuzuli’nin bu gazeline yazdığı nazire:<br /><br />Bûs-ı la’lin şöyle sîr-âb-ı zulâl eyler beni<br />Kim gören âb-ı hâyât içmiş hayâl eyler beni<br /><br />Şâire söz bulmağa minnet yok amma neyleyim<br />Âh kim hâyret seni gördükçe lâl eyler beni<br /><br />Sevdiğim câm-ı meye hâcet nedir la’l-i lebin<br />Bir şeker handeyle mest-i bî mecât eyler beni<br /><br />Bağda zülf ü ruhun andıkça bu kimdür deyü<br />Sünbül ü gül birbirinden sûal eyler beni<br /><br />Nükhet-î zülfünle geldikçe nesîm-i nev-bâhar<br />Turra-i sünbül-sıfat âşüfte-hâl eyler beni<br /><br />Nâ-tüvânım şöyle çeşmin hasetinden kim gehî<br />Sâye-i müjgân-ı âhü pây-mâl eyler beni<br /><br />Gerdişin gördükçe sâkî-mülâyım meşrebin<br />Arzû ser-geşte-i fikr-i muhâl eyler beni<br /><br />Hasret-i çeşminle ben hâk-i siyâh olsam dahi<br />Baht âhir sürme-i çeşm-i gazâl eyler beni<br /><br />Güldürür ya ağlatır ya lütf eder yâhud itâb<br />Hâsılı neylerse ol ruhsâr-ı âl eyler beni<br /><br />Arz-ı hâlim çok efendim hak-i pây devlete<br />Lütfun ammâ bî-niyâz-ı arz-ı hâl eyler beni<br /><br />Ben kulun lâyık değildir aslına ammâ yine<br />İltifâtın ârzü mend-i visâl eyler beni<br /><br />Gûyyâ bilmez efendim bende-i dîrinesin<br />Kim Nedîmâ bu mudur deyü suâl eyler beni<br /><br />Nedîm<br /><br />NESİR<br />Duygu, düşünce ve hayallerin dilgilgisi kurallarına uygun cümleler içinde anlatılması şeklindeki edebi eser. Edebiyatın iki anlatım yolundan biridir. Diğeri nazımdır. Nesirde aklın kontrolü altında duygu, düşünce ve hayallere yer verilir. Nazımdan daha geç doğmuştur. Düşüncelerin fadesi için nazımdan çok daha zengin imkanlara sahiptir. Hikaye, roman, tiyatro, masal, hatırat, makale, sohbet, deneme, gezi yazısı, biyografi gibi edebiyat türlerinde hep nesir kullanılır. Nesrin en küçük birimi tek başına bir anlam ifade eden cümledir. Nesir, kullanılan üslûba göre sade nesir, orta nesir ve süslü nesir olmak üzere çeşitlere ayrılır.<br /><br />NİDA<br />Divan edebiyatımızda bir sanat türü. Şairin korku, sevinç, şaşkınlık, acı, ızdırap, öfke gibi pekiştirilmiş, duygu ve düşüncelerini okuyucuya hissettirebilecek şekilde işlemesi. Çokluk “ey!, hey!, vay!” gibi ünlemlerle seslenilir. Tekrîr ve teşhis sanatlarıyla birlikte kullanılır. Örnek:<br /><br />Ey mi’delerin zehr-i tekazası önünde<br />Her zilleti bel’eyleyen efvâf kadide;<br />Ey fazl-ı tabiatle en âmâde ve mün’im<br />Bir fıtrata makrûn iken aç, âtıl ve âkim<br />Her ni’meti, her fazlı, hep esbâb-ı rehâyı<br />Gökten dilenen züll-ı tevekkül ki…<br /><br />Mürâyî<div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/6822335839653991072-4819021853451919676?l=edebisanatlar.blogspot.com' alt='' /></div>şiir festivalihttp://www.blogger.com/profile/09192831768127437301noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-6822335839653991072.post-2843804417617308502009-01-02T18:51:00.001-08:002009-01-02T18:51:42.093-08:00MAKLUB<br />Harfleri tersten sıralandığında yine aynı sözcük çıkan sözcükler. Örneğin mum, bab, aba gibi.<br /><br />MAZMUN<br />Bir dizenin bir ifadenin taşıdığı ve onlardan herkesin anladığı gerçek ya da mecaz anlama, asıl anlamı yanında taşıyan bir isme, bir atasözüne, âyete, hâdise, olaya, bir şeyi onun özelliklerini çağrıştıracak sözcük ya da sözcük gruplarının veya dizelerin içine yerleştirmeye mazmun denir. Örnek:<br /><br />Çıhma yârim giceler ağyar te’nından sakın<br />Sen meh-i evc-i melâhatsin bu noksândır sana<br /><br />Fuzulî<br />(Sevgilim, gece yarıları dışarı çıkma, yabancıların ayıplarından sakın. Sen güzellik göğünün en yüksek yerindeki dolunaysın, gece çıkmak sana yakışmaz, kusur sayılır.)<br />Fuzuli’nin bu beytinde sevgili, güzelliğin doruğundaki aya benzetiliyor. Ayın en güzel hali dolunaydır. Dolunay güneşin batmasından önce doğar. Dolunayın gece yarısı çıkması ay tutulmasıyla olabilir. Ay tutulduğunda noksandır, kusurludur, güzelliğini kaybeder. Fuzulî, bu beytinde “noksan” ve “ta’n” sözcükleriyle bir ay tutulması mazmunu yapıyor.<br /><br />MEKTUP<br />Birbirinden uzakta bulunanların haberleşmesini sağlayan bir yazı türü. En eski haberleşme araçlarından biri. Sözcük anlamı Arapça “yazılmış şey.” Farsçası name, eski Türk dillerindeki karşılığı bitig, betik ya da bittidir. Tarihte rol oynamış ünlü kişilerin, yazar, bilimadamı ve sanatçıların mektuplarıyla birlikte bir edebi eserler türü olarak kimi zaman ele alınmıştır. Sadece mektuplardan oluşan kitaplar da vardır.<br /><br />MELHAME<br />Divan edebiyatında gelecek olayları anlatan nazım ya da nesir eserlerin ortak adı.<br /><br />MENKUT<br />Divan edebiyatında sözcüklerinin tümü noktalı harflerden oluşan şiirler.<br /><br />MENSURE (Mensur şiir)<br />Duygu, düşünce, yaşam ya da hayalleri şiir inceliğinde anlatan düzyazı türü. İç uyuma önem verildiği için dilbilgisi kurallarına uygunluk aranmaz. 19. Yüzyılda Fransız edebiyatında ilk örnekleri görüldü. Şinasi’nin Fransız edebiyatından yaptığı şiir tercümeleri edebiyatımızdaki ilk örneğidir.<br /><br />MESEL<br />Atasözleri, öğretici, ahlaki özellikleri bulunan küçük hikayelerdir.<br /><br />MEŞTÜR<br />Divan edebiyatında dört cüzlü (yani 4 mefâ’ilün 4 müstef’ilün) ile yazılmış vezinleri ikişer cüze indirerek yazılmış şiirlerdir.<br /><br />MONOGRAFİ<br />Bir kişi ya da bir konu ile ilgili özel bir görüşle yazılmış incelemeler. Ele alınan konu ya da kişiyi her yönüyle açıklamaya çalışır.<br /><br />MONOLOG<br />Tek kişinin konuşması, tiyatro oyunlarında kahramanlardan birinin sahnede kendi kendine yaptığı uzun konuşmaların tamamı. Tek kişinin oynaması için yazılmış komedilere de monolog adı verilir.<br /><br />MUAMMA<br />Başta Esmâ’yı Hüsnâ (Allah’ın doksan dokuz güzel ismi) olmak üzere konusu insan ismi olan manzum bilmeceler. Kelime “gizli, örtülü, anlaşılması güç veya işaret remiz yoluyla söylenmiş söz” anlamlarına gelir. Muammalar lügazlardan farklıdır. Muammalar Allah’ın isimlerinden biri veya insan ismi için düzenlenirken lügazlar her şey hakkında düzenlenirler. Yalnız muammaların bazen lügaz, hatta âşık edebiyatında bir çeşit bilmece (âşkı -muamma) karşılığı olarak da kullanıldığı görülür. Muamma alanında en çok eser veren şairimiz Emri (Edirneli Emrullah Çelebi) olmuştur. Muammanın düzenlenmesinde ebced hesabı kullanılır. Örnek:<br /><br />Bende yok sab-ü sükun sende vefadan zerre<br />İki yoktan ne çıkar fikr edelim bir kerre<br /><br />Nâbi<br /><br />MUAŞŞER<br />Onar mısralık bendlerle kurulan musammatlar. Divan edebiyatı nazım şeklidir.<br /><br />MUCEM<br />Arap alfabesindeki noktalı harfler. Alfabetik olarak düzenlenmiş sözlük, hâl tercümesi, ansiklopediler böyle adlandırılır. Mucem tarih, ebced hesabı ile sadece noktalı harflerin hesap edilmesine dayanılarak düşülen tarihlerdir.<br /><br />MUHAMMES<br />Beş mısralık bendlerden oluşan divan edebiyatı nazım şekli. Kelime “beşlik” anlamındadır. En az 4, en çok 8 bend arasında yazılmıştır.<br /><br />MUKABELE<br />Aralarında tezat ve karşıtlık bulunan kelime, tamlama ve sözleri birarada kullanmak. Örnek:<br /><br />Safa-yı aşkın dide gamınla pürnem<br />Bir evde ayş u şâdî bir evde ye’s ü mâtem<br /><br />(Safa ile gam, ayş u şâdi ile ye’s u mâtem arasında karşıtlık bulunmasına rağmen birarada kullanılmıştır.)<br /><br />MUKATTA<br />Arap alfabesinde kendisinden sonra gelen harfle bitişmeyen harfler (elif, dal, zel, rı, ze, vav) kullanılarak söylenen söz.<br /><br />MUKTEZA-YI HÂL<br />Uslûpta zamana, yere, duruma ve hitâp edilen kişilere göre dili ayarlama, sözün söylendiği yerin, zamanın gerçek ve gereklerine uygun olması. Mukteza-yı makam, itibar-ı münasib sözleri de aynı anlamda kullanılır.<br /><br />MURAFAKAT<br />Üslûbun, ele alınan konuya göre düzenlenmesi, dile getirilen düşünce, duygu ve hayallare uygun düşmesine, üslûp ile içerik arasında bir ilişki kurulması. Anlatılan konuya uygun kelime, kelime grubu ve isimler seçilir.<br /><br />MURASSA<br />Nesirde iki ibarenin, nazımda ise iki mısranın kelimelerinin sayıca denk, karşılıklarıyla vezin ve kafiye bakımından birlik olması. Örnek:<br /><br />Şâh melekût arş-pâye<br />Mâh-ı ceberût perş-sâye<br /><br />Şeyh Gâlib<br /><br />MUSARRA<br />Mısraları birbiri ile kafiyeli olan beyitler. Beyt-i musarra, gazellerin ilk beyitleri (matla’) musarra’dır. Her mısrası aynı kafiyede olan şiirlere de musarra denir. (Musarra tuyuğ gibi) Bu şekilde düzenlenen şiirlerin bir başka adı müselseldir.<br /><br />MUTABAKAT<br />Anlatım içinde kullanılan kelime ve deyimlerin içeriğe uygun seçilmesi. Karşıtı mübayenet’tir (aykırılık, zıtlık).<br /><br />MUVAFAKAT<br />Kelimenin anlamla, kelimenin vezinle, kelimenin kelimeyle, anlamın vezinle, anlamın anlamla uygunluğu.<br /><br />MUVAZENE<br />Nesirde seci, nazımda kafiye yerindeki sözcüğü yalnız vezin bakımından eşit olması. Örnek:<br /><br />Münderic nüsha-i zâtında kemâlat-i vücûd<br />Mündemic tıynet-i pâkinde havass-i icâd<br /><br />Nâdî<br />(Münderic ve mündemic kelimeleri arasında muvazene vardır.) <br /><br /><br /><br />MÜLEMMA<br />Bir şiirin bazı mısraları, bölümleri veya bir mısranın bazı sözcüklerin değişik dillerde yazılması. Divan edebiyatında Arapça, Farsça, Yunanca’nın Türkçe ile birlikte kullanıldığı şiirler yazılmıştır. Tanzimat’tdan sonra bu dillere Fransızca da eklenmiştir. Örnek:<br /><br />Eyyüha’r-rağibûne fi’l-evkat!<br />Edrikûhâ fe-mâ madâ kad fât.<br /><br />Fevt-i fursat me-kün çü vakt-i safâst,<br />Ki besî hestder-cihân âfât.<br /><br />İrdi bir dem ki behcetinden anın<br />Sekiz Uçmâğ’a döndü Altı Cihât.<br /><br />İş ke-mâ âşe âşikun va’lem!<br />Tâvet in-nefsü tâbet il-evkat.<br /><br />MÜNAKKAHİYET<br />Gereksiz sözlerden arındırılmış özlü ifade, konuyu gerektiği kadar işleme; anlamlı sözcükler arasında eşitlik bulunması.<br /><br />MÜNŞEÂT<br />Mensur yazı veya mektupların bir araya getirdiği dergiler. Divan edebiyatında edebi değeri olan yazılar bir defterde toplanır ve meraklıları okurdu. Münşeatlardaki nesirlerde konu birliği aranmaz. Bu eserlerde çeşitli tarih belgeleri yanında edebi metinler ve özel mektupların biraraya getirildiği görülür. Münşeât-ı Feridun Bey, Nergisi ve Veysi’nin münşeatları ünlüdür. Son münşeât örnekleri arasında Münşeât-ı Akif Paşa önemlidir.<br /><br />MÜNŞÎ<br />Sanatlı düzyazı yazan kişiler. Münşilerin yazılarını toplayan dergiler münşeat’tır.<br /><br />MÜNTEHABÂT<br />Seçilmiş şeyler. Çokluk aynı türde kaleme alınmış, bir veya daha fazla yazarlara ait yazılar arasından yapılan seçmelerle meydana getirilmiş eser; seçmeler, antoloji.<br /><br />MÜSTEŞRİK<br />Doğulu milletlerin tarih, din, dil, edebiyat ve kültürlerini araştırıp inceleyen Batılı bilginler. Şarkiyatçı, oryantalist, doğubilimci kelimeleri de aynı anlamda kullanılır.<br /><br />MÜŞAARE<br />Karşılıklı şiir söyleme. Edebiyat araştırmacıları müşaareyi üçe ayırır:<br />1. Bir divan şairinin manzum eserine diğer bir şairin aynı vezin ve kafiyede nazire yazması.<br />2. Âşıklar arasında karşılıklı şiir söyleme. Bir âşığın okuduğu beyit veya kıtaya diğer bir şair aynı vezin ve kafiyede şiir söyleyerek cevap verir.<br />3. Edebiyat meraklılarının şiir okumaları, herhangi bir mazmunu ihtiva eden beyitler okunur veya birinin okuduğu beyte karşılık onun son kelimesiyle başlayan bir beyti başkası okur.<br /><br />MÜŞAKELE<br />Birden fazla anlamı olan sözcüklerin art arda gelecek şekilde, iki anlamı ile kullanılması, birinin söylediği bir sözü bir başkasının değişik anlama gelmek üzere tekrarlaması. Karşılıklı konuşan iki kişiden birinin gerçek veya mecazi anlamda söylediği bir sözü, diğeri başka bir düşünceye yanıt olacak şekilde tekrarlar. Birinci anlamı gerçek olursa çoklukla ikinci kullanıştaki anlamı mecazidir. Örnek:<br /><br />“Tezer<br />Yine mi kanmıyorsunuz sözüme<br />Ne için bakmıyorsunuz yüzüme<br />Beni bir kere okşasanız ne çıkar?<br />Melik<br />Sen çıkarsın… Demek ki fitne çıkar!”<br /><br />Abdülhak Hâmid Tarhan<br /><br />MÜTAKARRİN<br />Kafiyeleri birbirinin peşinden gelen ve iki kafiyeli olan şiir. Örnek:<br />Hangi âkıl der ki ancak râh-i gülşenden geçin<br />Bir de gafiller şu nâilgâh-i şîvenden geçin<br /><br />Muallim Naci<br /><br />MÜTEKERRİR<br />Murabba, muhammes, müseddes gibi nazım şekillerinde bendlerin sonlarında tekrarlanan mısra veya beyitler.<br /><br />MÜTELEVVİN<br />Divan edebiyatında bir beytin okunuşu sırasında küçük bir değişiklikle veznin bir başka vezne çevrilmesi.<br /><br />MÜZDEVİC<br />Murabba, muhammes, müreddes benzeri nazım şekillerinde bendlerin sonundaki mısraların birinci bend ile kafiyeli olması.<div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/6822335839653991072-284380441761730850?l=edebisanatlar.blogspot.com' alt='' /></div>şiir festivalihttp://www.blogger.com/profile/09192831768127437301noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-6822335839653991072.post-27747132672606773282009-01-02T18:50:00.001-08:002009-01-02T18:50:48.489-08:00LÂEDRİ<br />Arapça sözcük anlamı “bilmiyorum” demek. Yazarı bilinmeyen eserler için kullanılır.<br /><br />LEBDEĞMEZ<br />İçinde “dudak sessiz harfleri” (yani b, f, m, p, v) diye tanımlanan harfler bulunmayan sözcüklerle yazılmış şiirlerdir. “Dudakdeğmez” adı da verilir. Divan edebiyatında az başvurulan bir yöntemdir. Asıl halk edebiyatımızda kullanılır. Bu türde şiirler söylemek bir ustalık işareti sayılır. Örnek:<br /><br />Tarik-i aşka gir ehl-i Hüdâ ol<br />Gönül gel layık-i her itilâ ol<br /><br />Dilersen dehrde âzâde serlik<br />Gurur-i câhı terk eyle gedâ ol<br /><br />Cidâl-i kîl ukale yok nihâyet<br />Ricalû’llah ile hâl-âşina ol<br /><br />Çekil izzetle uzlet gûşesine<br />Azîz ol derd-î şöhretten cûda ol<br /><br />Dokunmaz leb lebe Remzi okurken<br />Dehân-i dil-bere nükte nümâ ol<br /><br />Ahmet Remzi Dede<br />(Sadece son beyitte dudak sessiz harfleri var)<br /><br />LİRİK ŞİİR<br />Din, doğa, aşk, özlem, gurbet, vatan, ölüm gibi konularda kişisel duygulanımların dile getirildiği, çoşkulu bir anlatımın kullanıldığı şiirlerdir. Eski Yunan edebiyatında şairler şiirlerini genellikle lir eşliğinde söylediği için isim buradan kaynaklanır. Türk edebiyatında bir dönem bir tür telli saz olan rebab ile şiir söylendiği için lirik şiire “rebabi” denildi. Divan edebiyatında gazel, murabba, şarkı, halk edebiyatımızda koşma ve semailer lirik şiire örnek verilebilir.<div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/6822335839653991072-2774713267260677328?l=edebisanatlar.blogspot.com' alt='' /></div>şiir festivalihttp://www.blogger.com/profile/09192831768127437301noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-6822335839653991072.post-27523018444066990592009-01-02T18:49:00.001-08:002009-01-02T18:49:49.573-08:00KALB<br />Sözle ilgili sanatlardandır. Arap harflerine göre bir kelimenin harflerinin yerleri değiştirilerek yapılır. Cinas sanatının bir çeşididir. Cinas-ı kalb, tecnis-i kalb ve maklûb adlarıyla da bilinir. İkiye ayrılır:<br />1. Kalb-i kül: Tersinden okunduğu zaman da anlamlı olan kelime çıkan sanattır. Buna kalb-i muntazam veya aks-i müfred de denir. Örnek:<br /><br />Mûr gibi emrine kılmış itâat halk-ı Rûm<br />Râm olupdur nitekim Mûsâ’ya ey şeh şihr-i mâr<br /><br />Sururî Kadim<br />Mûr: Karınca, Rûm: Anadolu, Râm: İtaat etme, Mâr: Yılan anlamına gelir.<br /><br />2. Kalb-i ba’z: Bir kelimenin harfleri değiştirilerek kelime yazma sanatıdır. Buna maklûb muavvec de denir. Örnek:<br /><br />Tahlîsine yok mu duâcı<br />Câniler içinde kaldı Nâcî<br /><br />Muallim Naci<br />Câni: Katil, Nâci: Şairin adı.<br /><br />KARAVELLİ<br />Asıl hikaye arasına katılan küçük, müstakil hikayeler. Hikayelerin içinde manzum parça bulunmaz. İbret verici veya güldürücü niteliktedirler. Genellikle uzun hikayelerin anlatıldığı toplantılarda zaman zaman dikkatleri başka noktaya çevirmek ve sahneyi değiştirmek için söylenirler.<br /><br />KAT’<br />Anlamla ilgili sanatlardandır. Susmanın söylemekten etkili olacağı yerde sözü kesmeye denir. Heyecanın doruğa ulaştığı noktada bu yola başvurulur. Genellikle nesirde kullanılan bir sanattır. Örnek:<br /><br />Bu dağın çilesi dolmaz,<br />Bu dağın çilesi solmaz,<br />Bu dağ bir…<br />Sus şair,<br />Hepsini demek olmaz!<br /><br />Halide Nusret Zorlutuna<br /><br />KATAR<br />Halk edebiyatında alt alta sıralanan dörtlüklerin hepsine birden katar denir.<br /><br />KAYABAŞI<br />Halk edebiyatımızda bir koşma türü. Özel ezgiyle okunur. Türkülerin ezgilerine göre bölümlenmesinde usulsüz okunan türküler bölümüne girer. Konuları kır ve köy hayatıyla ilgilidir. Çobantürküsü olarak da bilinir.<br /><br />KELAM-I KİBAR<br />Ulu söz demektir. Velilerin, büyük kişilerin, ahlakçıların özlü sözlerini tanımlamak için kullanılır.<br /><br />KEREM HAVALARI<br />Saz, bağlama, bozuk düzenler eşliğinde özel bir ezgiyle söylenen türkülerdir. Adını öykü kahramanı Kerem’den aldığı sanılıyor. Akıcılığından dolayı çok tutulan bir üsluptur. Anadolu’nun hemen bütün bölgelerinde söylenir. Kerem, yanık Kerem, kesik Kerem, kandilli Kerem gibi bölümlere ayrılır.<br /><br />KESİK<br />Halk edebiyatımızda hece sayısı 7 ve 8 olan şiirlerin genel adı.<div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/6822335839653991072-2752301844406699059?l=edebisanatlar.blogspot.com' alt='' /></div>şiir festivalihttp://www.blogger.com/profile/09192831768127437301noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-6822335839653991072.post-64195254687878757392009-01-02T18:48:00.001-08:002009-01-02T21:27:58.786-08:00J HARFİ İLE BAŞLAYAN EDEBİYAT TERİMİ BULUNAMAMIŞTIR!<div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/6822335839653991072-6419525468787875739?l=edebisanatlar.blogspot.com' alt='' /></div>şiir festivalihttp://www.blogger.com/profile/09192831768127437301noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-6822335839653991072.post-12769664747743348862009-01-02T18:46:00.001-08:002009-01-02T18:46:43.327-08:00İBDA<br />Yaşanılan dönemin sanat anlayışı içinde olağanüstü bir eser yaratma. Örneğin Fuzûlî’nin Leyla vü Mecnun’u, Şeyh Galib’in Hüsn-ü Aşk’ı birer ibda kabul edilir. İbda eser verebilenlere mübdi, ibdakâr, eserleri de bedia olarak adlandırılır.<br /><br />İBHAM<br />Bir edebi eserde isteyerek ve bilinçli olarak yapılan kapalılıktır. Sanatçı, sözün anlamını hemen anlaşılmayacak şekilde kapalı tutarak, okuyucusunu düşündürmeyi amaçlar. Sanatçının istemeden, bilinçsiz olarak yaptığı kapalılığa ise “te’kid” adı verilir. Örnek:<br /><br />Nasıl istersen öyle dinle, bakın:<br />Dalların zirvesindeyiz ancak<br />Yarı yoldan ziyade yerden uzak<br />Yarı yoldan ziyade mâha yakın<br /><br />Ahmed Haşim<br /><br />İCAZ<br />Bir düşünceyi çok az sözcükle özlü bir şekilde anlatmadır. Kısaltmanın anlamı güçleştirmemesine dikkat edilir. Buna icaz-ı muhil denir. Az söz yüklü anlamla ifadeye makbul icaz denir. Atasözleri, vecizeler, hikmetli sözler bu gruba girer. Makbul icaz iki türdür: Hafz yoluyla icaz: Anlama zarar vermeyecek şekilde bazı sözcükler atılır. Bu cümle çıkarılarak da yapılabilir. Sözcük çıkarmaya icaz bi’l-harf denir. Örnek:<br /><br />Bir pâreye bini âferinin<br />Pâpûşu atıldu Gevherî’nin<br /><br />Ziya Paşa<br /><br />Şair burada “papucu dama atıldı’yı “papucu atıldı” diye kısaltmış.<br />İcaz, cümle çıkarılarak yapılırsa icaz bi’l cümel adını alır. Örnek:<br /><br />“Ahmet ders çalışsaydı…” Burada “başarılı olacaktı” cümlesi çıkarılmış.<br />Tazammum yoluyla icaz: İfadeden sözcük ve cümle atılmadan yapılan icazdır. İki türü vardır.<br />İcaz bi’t-takdîr: Amaç az sözcükle anlatılırken ihatalı anlam da çıkar. Örneğin “Ateş düştüğü yeri yakar”.<br />İvaz bi’l-kasr: Hiçbir sözcük atılmadan anlamca zengindir. Örneğin “Akacak kan damarda durmaz” gibi.<br /><br />İDGAM<br />Birbirine yakın iki harfi tek yazarak vurgulu okumak. Örneğin çakal yazıp çakkal okuma gibi.<br /><br />İDİL<br />Eski Yunan şiirinde mitolojik, epik ve pastoral şiirlerin genel adı. Günümüzde sevgi ve mutluluk işleyen şiir türü.<br /><br />İDMAC<br />Sözcük anlamı sıkıştırmak. Edebiyatta sözde ve yazıda övgü içinde övgü ya da aşagğılama içinde aşağılama yapmayı tanımlar. Övgü içinde övgü yapmaya istitbâ adı da verilir. Örnek:<br /><br />Sadrında seni eyleye Hak dâim ü bâki<br />Hep âlemin etdikleri şimdi bu duâdır<br /><br />Nedim<br />Şair sadrazama dua ediyor ama bu duanın herkes tarafından yapıldığını belirterek övgü içinde övgü yapıyor.<br /><br />İFRAT<br />Bir sıfatı aşırı ölçüde şiddetlendirmektir. Mübalağa (abartma) sanatının bir türüdür.<br /><br />İGARE<br />Bir şairin şirinin bir başka şair tarafından benimsenmesi anlamındaki sirkat’ın türü. Benimsenin şiirde bazı değişiklikler yapılır veya sadece bazı sözcükler alınırsa sirkat, igare (nesh olarak da adlandırılır) olur. Şiirin sözcükleri değil anlamı benimsenmişse ilmâd ya da selh adı verilir. Örnek:<br /><br />Rıza Tevfik’in 1925’te yazdığı Cüniye başlıklı şiirin ilk dörtlüğü:<br />O gece ne kadar güzeldi kâinat<br />Havvâda bir safâ cereyânı vardı<br />Dağlardan taşlardan taşıyordu hayat<br />Guyibâr-I aşkın fezeyânı vardı<br /><br />Nihal Atsız’ın 1933’te yazdığı Dün Gece başlıklı şiirin ilk dörtlüğü:<br />Dün gece ne kadar güzeldi âlem<br />Göklerin şanlı bir mehtâbı vardı<br />Sevdânın topraktan taştığı bu dem<br />Günâh-I aşkın da sevabı vardı<br /><br />İHAM<br />Anlamla ilgili edebi sanat. İki ya da daha fazla anlamı olan sözcüğün en uzak anlamıyla kullanılması. Eğer sözcügün iki anlamının da konuyla ilisi olursa “ilham”, sözcüğün özellikle gerçekten çok mecaz anlamı kastedilirse “kinaye” yapılmış olur. Örnek:<br /><br />Sahn-ı çemende durma saalınsun sabâ ile<br />Azâdedir nihâl bugün berg ü bârdan<br /><br />Bakî<br />(”Fidan bugün yaprak ve bardan kurtulup serbet kaldı, artık bahçenin ortasında rüzgarla salınsın.” Bâr sözcüğü hem meyve hem yük anlamındadır. Bâr’dan kurtulmakla ağaçlar hem meyveden hem de yükten kurtulurlar. Şair burada bâr’ın bu iki anlamını kastederek iham yapıyor.<br /><br />İHTİRA<br />Daha önce hiçbir şairin kullanmadığı sözcük, deyim ve üslupları tanımlar.<br /><br />İHTİSAR<br />Bir düşüncenin az sözle anlatılmasıdır. Geniş açıklamalara, tanımlamalara girilmeden konu yalın ve doğal bir şekilde anlatılır. Bu bakımdan icaz’a benzer.<br /><br />İKMAL<br />Bir cümledeki anlamı, ardından gelen cümleyle tamamlamak. Her iki cümlenin öznesi de çoğunlukla ortaktır ve ilk cümlede yer alır. Örnek:<br /><br />Merd olan kizbe tenezzül etmez<br />Zillet-i kizbe tahammül etmez<br /><br />Nabî<br /><br />İKSAR<br />Kusur sayılan sanatlardandır. Bir düşünceyi gereksiz şekilde uzatılan ve tekrarlanan sözcüklerle anlatmaktır. Örneğin “Ali gitti mi?” sorusuna karşılık “evet” ya da “hayır” yerine “Ali gitti, gelmedi” yanıtı vermek gibi.<br /><br />İKTİBAS<br />Anlamı güçlendirmek için söze ayet ve hadisler katılmasıyla yapılan sanat. Ayet ve hadisler aynen kullanılabilir ya da çevirisinin bir bölümü tercih edilebilir. Örnek:<br /><br />Zalimlere bir gün dedirtir kudret-i Mevlâ<br />“Tallahi lekad âsereke’llahü aleyna”<br /><br />Ziya Paşa<br />(Yusuf Suresi ayet 91: Tanrı hakkı için Allah seni bize üstün kıldı.)<br /><br />İLMAM<br />Bir şairin, başka bir şairin şiirini biraz değiştirerek sahiplenmesi. Örnek:<br /><br />Şâdî-i vuslat niçin tahammîl-i nâz eyler bana<br />Rind-i şâdî-düşmenim ben gam niyâz eyler bana<br /><br />Nâil-î Kadîm<br /><br />Tiğ-ı istisnâ çekip gamzen ne nâr eyler bana<br />Afet-i aşkın kazâ arz-ı niyâz eyler bana<br /><br />Namık Kemal<br /><br />İLTİFAT<br />Sözü konuyla ilgili bir başka yöne çevirme şeklindeki edebi sanat. Bir yeri, olayı, duyguyu, düşünceyi anlatırken birden söz yine konuyla ilgili başka bir yere, olaya, düşünceye, duyguya çevrilir.<br /><br />İLTİZAM<br />Şiirde kafiyeyi sağlayan ya da düzyazıda “seci” olarak kullanılan sözcükten önce gelen ve kafiye ile aynı sayıda harf içeren benzer sözcükler kullanarak yapılan sanattır.Örnek: Merasim-i tevkîr-i tevfirinde ihmal-ü taksîr olunmayup hıl-i fâhire ve in’âmât-ı zâhire ve ziyâfât-ı vâfire ile Zülkadiroğlu tâifesi muğtenem oldular.<br /><br />İNSİCAM<br />Sözün düzgün, tutarlı ve birbirine bağlanak söylenmesi. Sözcükler titizlikle seçilir, art arda gelen cümlelerde anlamlı bir diziliş aranır.<br /><br />İNŞA<br />Divan edebiyatında edebi sanatlarla yüklü, süslü düzyazılara verilen isim. İnşa yazanlara “münşi” denir. Günümüzdeki anlamı kompozisyon.<br /><br />İNTİHAL<br />Başkasına ait eserlerden parçalar alıp kendisininmiş gibi gösterme. Aşırma veya ahz u sirkat tabirleri de aynı anlama gelir. İntihal şiirde olursa şirkat-ı şi’r bu işi yapan da düzd-i sühan (söz hırsızı) diye anılır. Sünbülzâde Vehbi, Sirkat-ı şi’r (şiir çalma) olayı için şu beyti söylemiştir:<br /><br />Sirkat-ı şi’r edene kat’i zeban lâzımdır<br />Böyledir şer-i belâgatle fetâvâ-yı sühan.<br /><br />İRSAL-I MESEL<br />Anlamla ilgili sanatlardandır. Söylenen fikri kuvvetlendirmek için araya atasözü veya atasözü değerinde örnekler katmaya denir. İleri sürülen düşünce, kendisiyle ortak nokta bulunmayan başka bir düşünceyle birlikte kullanılır. İrad-ı mesel de denir. Örnekler genellikle herkes tarafından bilinen, söylenen, kabul edilen atasözleri, vecizeler ve hikmetli sözlerden seçilir.<br /><br />Örnek: Tok olanlar bilemez çektiğini aç kalanın<br />Sırtı pek kimseye ahvâl-i şita yaz görülür<br /><br />Samî<br /><br />İSTİDRAD<br />Uygun bir yerde konu dışında bir şey anlatmak. Konuya açıklık getirmek, okuyucunun veya dinleyicinin istifadesini sağlamak için bu yola başvurulur. Bu tür ara girişler “İstidrad” başlığı ile yazılır, bitiş yeri ayrıca belirtilirdi. Sonra bu yöntem bırakıldı, başlık koymadan açıklama yapıp “Sadede gelelim” sözüyle asıl konuya dönülmeye başlandı. Zamanımızda istidradlar kısa olmak kaydıyla parantez veya iki çizgi arasında yapılır. <br /><br /><br />İSTİDRÂK<br />Anlamla ilgili sanatlardandır. Över gibi görünerek yerme ve yerer gibi görünerek övmek.<br />1. Övme yoluyla yerme: Eskiler te’küdü’z-zemm bi-mâ yüşebbihü’l medh derlerdir. Kişi övmeye benzer sözlerle, kuvvetle yerilir.<br />Ali Paşa’nın Girit’teki başarısızlığını dile getiren Ziya Paşa’nın Zafernâme’sinden alınan şu beyitler bu sanatın en güzel örneklerinden.<br /><br />Bârek-Allah zehî kevkebe-i âlel’al<br />Levhaş-Allah, aceb nusret-i feyz ü ikbâl!<br /><br />Hak bu kim görmedi ağaz edeli devre elek<br />Böyle bir tefh ü zafer böyle şükûh ü iclâl…<br /><br />Lerze saldı feleğe nâre-i “Hayyâk Allah”<br />Râşe verdi küre’yi gulgule-i “Ya Müteâl”<br /><br />Kimseler olmadı bu feth-i mübîne mazhar<br />Ne Skender ne Hülâgâ ne Sezar ü Anibal.<br /><br />Âferin himmetine âsaf-ı âli-kadrin,<br />Oldu şâyeste-I tevfik-i Cenâb-I Müteâl<br /><br />Girid’I aldı geri himmet-i seyf ü kalemi<br />Hakkına gelmiş iken dâiye-i istiklâl<br /><br />Devleti eyledi bir öyle belâdan âzâd<br />Yoksa pek müşkil olurdu şu zamânda ahvâl…<br /><br />İhtiyar eyledi bu kışda şu müşkil seferi,<br />Yoksa kim etmiş idi kendisini istiskâl!<br /><br />2. Yerme yoluyla övme: Eskiler te’kîdü’l-medh bi-mâ yüşebbıhü’z-zemm derlerdi. Kişi yermeye benzer sözlerle kuvvetle övülür. Örnek:<br /><br />Dehrde anlamayup bilmediği varsa meğer<br />Tama’u buğz u nifak u hased u gadr u sitem<br />Nabî<br /><br />İSTİFHAM<br />Anlamla ilgili sanatlardandır. Cevap alma gayesi gütmeksizin art arda sorulan sorularla yapılır. Sevgi, nefret, teessür, üzüntü, öfke, kin, kıskançlık, ümitsizlik, acz, şaşkınlık, hayret ve hayranlık gibi heyecan verici duygular bu yolla ifade edilir. Şair duyguya bağlı olarak kendi kendisine, herkese veya her şeye soru yöneltebilir. Düşünce ve kavram üzerine dikkati çekmek için bu sanata başvurulur. Aşırı heyecan ve gerilim istifham’ı alelâde soru cümlelerinden ayrılır. Örnek:<br /><br />Şakaklarıma kar mı yağdı ne var?<br />Benim mi Allah’ım bu çizgili yüz?<br />Ya gözler altındaki mor halkalar?<br />Neden böyle düşman görünürsünüz,<br />Yıllar yılı dost bildiğim aynalar?<br /><br />Cahit Sıtkı Tarancı<br /><br />İSTİHDAM<br />Anlamla ilgili sanatlardandır. İki anlamı olan bir kelimeyi, bu iki anlama gelecek şekilde kullanmak. Birinde gerçek, diğerinde mecazlı anlam kasdedilir. Örnek:<br /><br />Bahar erdi açıldı sevdiğim hem fasl-ı dey hem gül<br />Bir sahn-i gülistandan biri fasl-ı gülistanda.<br />Muallim Naci<br />Bu beyitte açıldı fiili birinci mısrada fasl-ı dey (kış mevsimi)nin uzaklaşması, sona ermesi; ikinci mısrada ise, çiçeğin açılması anlamına geliyor.<br /><br />İSTİHLAF<br />Türkçedeki sesli harfleri bazı durumlarda uzatmak. Örnek:<br /><br />Verseydi âh-ı mecnûn feryadumun sedâsın<br />Kuş mı karâr iderdi bâşımdaki yuvâda<br /><br />Fuzûlî<br />“başındaki” ve “yuvadaki” kelimelerinde “a”lar uzun okunur.<br /><br />İŞTİKRAR<br />Sözle ilgili sanatlardandır. Aynı kökten türeyen veya aynı köke bağlı harflerin benzerliğinden dolayı aynı kökten türemiş gibi görünen seslerin birarada kullanılmasına denir. Örnek:<br />Kılmagıl muhkem gönül dünyaya akd-i irtibât<br />Sen bir avâre müsafirsen bu vîrân ribât<br /><br />Fuzûlî<br />Ribât ve irtibât aynı kökten gelir.<br /><br />ÎTİLÂF<br />Uygunluk. Kelimenin anlamla uygunluğu, kelimelerin vezinle uygunluğu, kelimelerin diğer kelimelerle uygunluğu, anlamının vezinle uygunluğu ve anlamın anlamla uygunluğu.<br /><br />İTNAB<br />Sözü, gerektiğinden fazla kelime veya cümle ile uzatma. İcaz’ın karşıtı. İkiye ayrılır:<br />1. İtnab-ı makbul: Makbul sayılan söz katmadır. Bu çeşitte anlam pekiştirilir, anlatılacak şey abartılır, kastedilen husus fazla tasvir edilir ve üçü birden sağlanır. Örnek:<br />“Yalıların en tabii ve en lüzumlu gezinti vasıtası sandallar! Sade yalıların mı? Boğaziçi’nde herkesin her an, en çok, onlar işine yarıyor. Mehtapla gezginci, sâzende köşkü onlar, saz dinleyicilerin mevkibi onlar, yerine göre madrabazların balık deposu onlar, sebze dükkanı, dondurmacı dükkanı, onlar; yörük manav sergisi onlar, tatlı su damacanalarının ambarı onlar, hasta sedyesi onlar…”<br />Ruşen Eşref Ünaydın<br /><br />2. İtnâb-ı mümel: Makbul sayılmayan söz katmadır. İtnab-ı mühil de denir. Haşv-ı kabih’ler ve tekrarlar makbul sayılmayan söz katmanlarıdır. Örnek:<br />Duâ ile sözü hatmedelim, zîrâ hakikatte<br />Sözün gevher olursa yeğdir itnâbından îcâze<br /><br />Nef’î<div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/6822335839653991072-1276966474774334886?l=edebisanatlar.blogspot.com' alt='' /></div>şiir festivalihttp://www.blogger.com/profile/09192831768127437301noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-6822335839653991072.post-29788562598884008122009-01-02T18:45:00.001-08:002009-01-02T18:45:46.405-08:00Iraklama: Sözlü ya da yazılı anlatımda konu dışına çıkalarak, konuyla ilgisi bulunmayan sözler söyleme.<br /> <br /> Irmak Roman: Bir kişinin, bir ailenin ya da bir topluluğun belirli bir zaman dilimi içinde yaşam ve yaşayış dönemlerini birbirini bütünleyecek biçimde anlatan roman dizisi.<div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/6822335839653991072-2978856259888400812?l=edebisanatlar.blogspot.com' alt='' /></div>şiir festivalihttp://www.blogger.com/profile/09192831768127437301noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-6822335839653991072.post-83792506505223895262009-01-02T18:44:00.001-08:002009-01-02T18:44:58.925-08:00HÂBNAME<br />Bir olay, bir kişiyle ilgili düşünceleri sanki rüyada görmüş gibi anlatarak yazılmış eserler. Hâbnameler nesir ya da nazım olabilir. Ziya Paşa ile Namık Kemal’in “Rüya” adlı eserleri bu türe örnektir.<br /><br />HÂCİB<br />İki ya da daha fazla kafiyeli olan manzumelerdeki bazı sözcük ya da sözcükler. Sözcük anlamı perdeci, perde ağasıdır. Bu şekildeki kafiyelere mahcub adı verilir. Örneğin<br /><br />Âlem esir-I dest-I meşiyyet değil midir<br />Âdem zebun-I penç-I kudret değil midir<br />Avnî<br /><br />HÂFIZ-I KÜTÜB<br />Kitapları koruyan kişi. Eskiden kütüphaneciler bu isimle adlandırılırdı.<br /><br />HANE<br />Divan ve halk edebiyatında dörtlüklerden kurulu nazım türlerinin her bir dörtlüğü.<br /><br />HASASET<br />Sözcük anlamı cimrilik. Ahlaka aykırı sayılan sözcükleri edebi eserlerde kullanmaya denir. Ters anlamlısı “asalet”tir.<br /><br />HAŞİYE<br />Bir metnin altına ya da kenarına konuyla ilgili açıklayıcı bilgiler yazmak. Eskiden yeni kitaplar yazmak yerine mevcuk kitaplar bu notlarla zenginleştirilirdi. Haşiye yazmaya tahşiye, tahşiye yazan kişiye muhaşşi, haşiyeli eserlere de muhaşşa ismi verilir.<br /><br />HAŞV ya da HAŞİV<br />Yazıda gereksiz söz bulunması. Eş anlamlı sözcüğü sık sık kullanmak, anlam için gerekli olmayan kelimeler bulundurmak, aynı fikri değişik kelimelerle tekrar etmek, aynı anlama gelen kelimeleri art arda söylemek, yazıya yabancı fikir ve hayal karıştırmak haşivdir. Eskiler seci, söz sanatları ve vezin için yazı veya şiire fazla söz katarlardı. Edebiyatımızda haşiv örnekleri çok fazladır. Ü (ve) edatıyla bağlanan eş anlamlı sözler sık sık kullanılmıştır. Örnek:<br />Ahd ü peyman, bey ü füruhi, ceng ü harb, etraf ü cevanib, feth ü küşad, ferid ü yekta, ilm ü irfan, medh ü sitayiş, sehl ü asan, vak ü zaman…<br />Şeyh Galib’in şu beyti haşvin açık bir örneğidir:<br /><br />Var mı hele söylenmedik söz<br />Kalmış mı meğer denilmedik söz<br /><br />Haşv müfsid ve gayr-i müfsid olmak üzere ikiye ayrılır.<br />1. Haşv-i müfsid: Anlatımı bozan söz kalabalığı için kullanılır. Yazarın neyi nasıl anlatacağı hakkında kesin fikri olmazsa fikir anlaşılmaz hale gelir, maksat ifade edilmez.<br />2. 2. Haşv-i gayr-i müfsid: Fikri anlaşılmaz hâle sokmayan söz kalabalığı için kullanılır. Kabîh, malih ve mutavassıta olmak üzere üçe ayrılır.<br />a. Haşv-i kabîh: İfadeye çirkinlik veren fazlalıklar. Söylenmiş bir fikrin eş anlamlı kelimelerle tekrarlanmasında kabîh haşiv görülür.<br />b. Haşv-i melih: Söze güzellik ve kuvvet kazandırmak için söylenir. Gereksiz gibi görünen bu sözler ikinci derecede anlam ifade ederler.<br />c. Haşv-i mutavassıta: İfadeye güzellik vermediği gibi çirkinlik de vermeyen fazla söze denir. Pek fark edilmeyen eş anlamlı kelimelerin tekrarıyla meydana gelir.<br />Bir beytin iki mısrasının baş ve son parçaları arasında bulunan parçalara da haşiv denir.<br /><br />HATIRAT<br />Bir kimsenin kendi hayatını, yaşadığı devrede gördüğü veya duyduğu olayları anlattığı yazılardır. Hatıratı, otobiyografiden ayıran özellik şudur: Otobiyografilerde yazar doğrudan kendi hayatını anlatır, duygu ve düşünceleri geniş yer tutar. Hatıratta ise, kendi hayatıyla birlikte dönemini ve çevresini anlatır. Bazen yazarın kendisini geriye çekerek sadece çevresini verdiği de görülür.<br /><br />HAYFA<br />“Yazık, eyvah!” anlamlarına gelen bu kelime Arap harfleri ile bir kelime, noktalı, bir kelime noktasız düzenlenen yazıların adıdır. Tarih mısralarında keder ifadesi için kullanılır.<br /><br />HÂYÎDE<br />Ağızdan ağıza dolaşmış, herkes tarafından kullanılmış, çok duyulmuş söz. Edebiyatta bu tür sözlerin kullanılması kusurlu sayılır. Örnek:<br /><br />Hâyîde edâya sanma kim el<br />Bir kerre daha demişler evvel<br /><br />Şeyh Galib<br /><br />HAZF<br />“Giderme, kaldırma” anlamına gelir. Bir ifadedeki kelimelerin bir veya bir kaçını ya da bazı cümleleri kaldırma suretiyle yapılan söz kısaltmasına denir. Kasdedilen anlamı tek bir kelime ile söylemeye de hazf ü takdir denir. Arap harfi Türçe metinlerde noktasız harflerle meydana getirilen söz için de bu tabir kullanılır. Bî-nukat, tecrid gibi sözcükler de aynı anlama gelir.<br /><br />HİCVİYE<br />Kişilerin veya toplumun kötü yönlerini, kusurlarını, gülünç durumlarını alaylı bir dille ortaya koyan manzum yazılar. Medhiye’nin tersi kabul edilir. Yergi de denen hicviye halk edebiyatında taşlama adını alır. Hicviyelerde mübalağalı üslûp kullanılır. Hicvedilen kişi şahsiyetinin gerçek yönleriyle ilgisi olmayan yergi ve sövgülerle aşağılanır.<br /><br />HİKMET<br />Doğadaki nesnelerin mahiyetini, asıllarını anlatan bilgi, ahlaki ve öğüt verici sözdür. Edebiyatta, dini-ahlaki konuları işleyen, nasihat eden, atasözleri ve öğütlerle süslü nazma denir. Bu tür şiirler hikemi şiirler diye bilinir.<br /><br />HİLYE<br />Hz. Muhammed’in iç ve dış vasıflarını anlatan yazılar. Kelime, “Süs, ziynet, cevher, güzel yüz, güzellikler” anlamında. Hilyelerde Hz. Muhammed’in göz ve saç rengi, şekli, boyunun uzunluğu, konuşması, sesinin tonu, belli başlı tavrı, bedeni ve diğer maddi özellikleri tanımlanır. Mevlid ve mirâciyeler gibi İslamiyet’in gelişme döneminde ortaya çıktı. Osmanlı döneminde yaygınlaşarak orijinal eserler yazıldı. Hilye ismi de bu dönemde verildi.<br /><br />HİTABET<br />Söz söyleme sanatı. Bir topluluğa bir fikri, bir davayı aşılamak, bilgi vermek için yapılan konuşma.<br /><br />HÜSN-İ TA’LİL<br />Anlamla ilgili edebi sanat. Divan edebiyatında bir olayın meydana gelişini hayali ve güzel bir nedene bağlama yoluyla yapılır. Bu nedenin gerçekle ilgili olmaması ve kesin bir etkeninin bulunması gerekir. Hüsn-i tevcih diye de anlandırılır. Eğer neden, güya, sanki, acep, acaba, meğer gibi sözcüklerle olasılıklara dayandırılırsa şibh-i hüsn-i ta’lil (yani yarım hüsn-i ta’lil) yapılmış olur. Örnek:<br /><br />Aceb bi bağ kenârında dursa lâle hacil<br />Ki lâlezâr-ı cemâlinde hûr u zârındır<br />Ahmet Paşa<br />(Lale bağ kenarında utungaç dursa şaşılır mı? Çünkü o lale bahçesine benzeyen yüzünün güzelliği yanında senin bir düşkünündür. Yani şair, sevgiliye, “senin yanakların o kadar kırmızı ki, lale bile onun yanında utanır kızarır” diyor. Lalenin kırmızılığı güzel bir nedene bağlanıyor.)<div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/6822335839653991072-8379250650522389526?l=edebisanatlar.blogspot.com' alt='' /></div>şiir festivalihttp://www.blogger.com/profile/09192831768127437301noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-6822335839653991072.post-43888811007050219022009-01-02T18:43:00.002-08:002009-01-02T18:44:06.772-08:00GALAT<br />Yanlış anlamına gelir. Bir kelimenin ilk veya kitapta yazılmış şeklinden başka söylenmesi. Çokluk şekli galâtat’tır. Yanlış olduğu bilindiği halde kullanılmasında sakınca görülmeyen kelime veya kelime grubuna galat-ı meşhur adı verilir. Örnek:<br />Aslında çokluk olan evlat, eşkıya, evrak kelimelerinin evlatlar, eşkıyalar, evraklar şeklinde tekrar çokluk yapılarak kullanılması gibi.<br />“Galat-ı meşhur, lügât-ı fasîhten evlâdır” sözüyle yanlış kullanılan yerleşmiş kelimelerin tercih edilebileceği belirtilir.<br />Genellikle latife, alay isteği ile bir kelimeyi şekil, üslûp ve anlam bakımından dildeki kullanışına aykırı kullanmaya galat-ı tahakkumi veya kıyasa muhalefet denir.<br /><br />GARABET<br />Dilden düşmüş veya çok az kullanılıp henüz ayılmamış kelimelerin kullanılmasıyla meydana gelen fesahat bozukluğu. Böyle kelimeler için garib, vehşî isimlerinin kullanıldığı görülür.<br />Bu durum eski edebiyatta çok ortaya çıkardı. Şair ve yazarlar ya ustalık göstermek için ya da seci, kafiye zorlamalarından dolayı Arapça ve Farsça’dan işitilmedik kelimeler alarak kullanmışlardır.<br />Söylendikleri zaman uygun olan, ancak bugün terkedilmiş sözler garib-i hüsn, hiçbir devirde benimsenmemiş sözler de garib-i kubh diye adlandırılır.<br />Bir mecburiyet karşısında kullanılan garip kelimelere muvafık, zorunluluk olmadan kullanılanlara ise muhalif denir.<br /><br />GEÇİŞ<br />İki parafraf arasında bir düşünceden diğerine geçilirken bu fikirlerin bağlanması. Paragraflar arasındaki geçişin azlığı veya çokluğu yazının açık, doğal oluşuna göre değişir. Bağlanma açıksa geçişe gerek kalmaz. Geçişlerin kısa olmasına dikkat edilir. Geçiş için, fakat, bundan dolayı, kaldı ki gibi edatlar yeterli görülebilir.<br /><br />GEZMECE<br />Aşıkların yolculukta uğradıkları yerleri anlatan methiyeli veya taşlamalı deyişler. Gezmeceler onbirli destan veya sekizli kesik (semai) biçiminde söylenir. Gezilen yerler sırayla anlatılırsa, deyiş, sıra gezmece veya sıralı gezmece adını alır. Kerem’in (Aslı’nın âşığı) Pasin, Erzurum köyleri için söylediği deyişler bilinen en eski gezmecelerdir.<br /><br />GİRİZGÂH<br />Kasidelerin nesip bölümünden sonra medhiye bölümüne geçerken söylenen beyit veya beyitler. Aslı girizgâhdır ve kaçış yeri anlamına gelir. Kasideler çokluk bir tasvirle başlar. Ardından girizgahla asıl amaca geçilir. Şair esprili bir sözle övgüye başladığını belirtir.<br /><br />GNOMİK<br />Anlamlı sözleri nazımla anlatan manzum türü.<br /><br />GRAMER<br />Bir dili meydana getiren ses, sözcük yapılışı, sözcük haznesi, anlam değişmeleri, cümle kuruluşu gibi unsurları inceleyip kurallara bağlayan dil bilgisi. Yunanca gramma kökünden geliyor.<br /><br />GÜLDESTE<br />Seçme manzum ya da nesir yazılarının toplandığı dergi. Antoloji de denebilir.<br /><br />GÜNLÜK<br />Bir kişinin düşüncelerini, duygu ve gözlemlerini günü gününe yazdığı ve o günün tarihini koyduğu yazılar. Ruzname olarak da bilinir. Günlük bir tür anıdır. Ancak günlük günü gününe yazılır, anı ise olayların yaşanmasından sonra kaleme alınır.<div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/6822335839653991072-4388881100705021902?l=edebisanatlar.blogspot.com' alt='' /></div>şiir festivalihttp://www.blogger.com/profile/09192831768127437301noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-6822335839653991072.post-86038857211832310672009-01-02T18:43:00.001-08:002009-01-02T18:43:16.336-08:00FABL<br />Hayvanlar, bitkiler ve cansız nesneler arasında geçtiği hayal edilen öğretici masallar. Teşhis ve intak sanatı üzerine kurulur. Olaydaki kişilere insan karakteri ve davranışı verilir. Asıl masallardan kısadır.<br /><br />FALNAME<br />Fal ile ilgili kitap. Falın her bir çeşidine göre düzenlenen eserler. Yıldızname, tefe’ülname, hurşîdname, ihtilacname, kıyafetname, kehanetname adlarıyla da bilinirler.<br />Falnameler çokluk manzum yazılırlar. Nesir halinde yazılanlarına genellikle yıldızname denir. Falnameler Kur’ân falı, kur’â falı gibi dallara da ayrılırlar.<br />Kur’a taşları veya bir kağıt üzerine çizilmiş noktalar ve noktaların meydana getirdiği şekilleri konu edinen kur’a falları daha çok Hz. Ali’ye nispet edilir. Edebiyatımızda Cem Sultan’ın Divan’ında yer alan Faly-ı Reyhan-ı Sultan Cem adlı kur’a falı meşhurdur.<br /><br />FASIL<br />Ayırma, bölme. Bir kitabın bölümlerinin her biri.<br />Mevsim mânâsına da gelir. Fasl-ı zayf (yaz mevsimi), fasl-ı şitâ (kış mevsimi), fasl-ı hazan (sonbahar mevsimi).<br />Tiyatro oyunlarında perde anlamında kullanılır.<br />Türk sanat musikisinde bir defada çalınan aynı makamdan parçaların tamamına denir.<br /><br />FASİH<br />Dilin bütün kaidelerine uyularak doğru, güzel ve açık şekilde konuşup yazılması, ifadenin anlam ve âhenk bakımından kusursuz olması.<br /><br />FESÂD-I TELİF<br />Söz veya yazıda anlamın anlaşılmayacak kadar karışık olması.<br /><br />FESAHAT<br />Sözün ses ve anlam kusurlarından kurtarılması yolları. İfadenin kusurlardan uzak bulunması hali fasîh’tir. Sözün söylenişi ve işitilişi tatlı olmalı, anlaşılmasında güçlük çekilmemelidir. Divan edebiyatında fesahat, kelimede fesahat, kelâmda fesahat diye ikiye ayrılır:<br />1. Kelimede fesahat: Aynı veya yakın mahreçten çıkan harflerin bir kelimede toplanmamasına (tenâfür-I hurûf), (er kalkılınca); kelimeleri meydana getiren harflerin kaynaşmasında telaffuz zorluğu olmamasına (mütenâfir) (ör. tartırttı); anlamı herkes tarafından bilinmeyen kelimelere yer vermemeye (garâbet), kelimeyi vezne uydurmak için şeklini değiştirmemeye, çok anlamlı bir kelimeyi meşhur olmayan anlâmında kullanmamaya gramer hatası yapmamaya (kıyasa muhalefet) dikkat edilir.<br />2. Kelâmda fesahat: Telaffuzu güçleştiren kelimelerin yan yana getirilmemesi (tenafur-I kelimât). (Örneğin: Şu köşe yaz köşesi şu köşe kış köşesi), zincirleme tamlama (tetâbu-I izâfât) yapmamaya (Örneğin: Ali’nin ceketinin cebinin içi); Cümle kuruluşunun sağlam olmasına, önce söylenecek sözü sona, sonra söylenecek sözü öne almamaya, sözün düğümlenmemesine dikkat edilir.<br /><br />FİKSİYON<br />Bir sanat eserinde uydurularak bulunmuş şey. Günümüzde, roman, kısa hikaye gibi nesir halindeki edebi eserler kastedilir. Romanla eş anlamlı kullanıldığı da görülür. Açık bir şekilde bir olaya bağlı bulunmasından dolayı edebi şekiller içindeki birçok şahıs hakkında kullanılmasına imkan verir.<br /><br />FİKTİF<br />İtibari, gerçek olmayan, var sayılan demektir. Roman, hikaye, masal, halk hikayesi, destan gibi edebi eserler için kullanılır. Yazar, dış dünyaya zihninde bir şekil verir ve bunu eserine aktarır. Bu tür eserler, tasvir esasına dayandığı için olaylar ve kahramanlar fiktiftir.<br /><br />FRAGMATİZM<br />Parçacık diye adlandırılabileceğimiz bir edebiyat akımıdır. İlk defa XX. Yüzyılın başlarından İtalyan yazarı A. Soffici’nin başlattığı bu akımda, gerçekten alınmış kısa kısa parçalar, küçük tablolar ve hayattan görüntüler (enstanteneler) en belirgin özelliği oluşturur.<br /><br />FUAYE<br />Tiyatro salonlarında, perde arasında oyuncuların ve seyircilerin dinlenmesi için ayrılan yer.<div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/6822335839653991072-8603885721183231067?l=edebisanatlar.blogspot.com' alt='' /></div>şiir festivalihttp://www.blogger.com/profile/09192831768127437301noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-6822335839653991072.post-82233298718983144902009-01-02T18:42:00.001-08:002009-01-02T18:42:32.630-08:00EDA<br />Söz ve yazıdaki ifade şekli, uslup tarzı, anlatış yolu. Belagatçılar bunun hakikat, mecaz, kinaye olmak üzere üç türlü olduğunu söylerler.<br /><br />EDEB-İ KELÂM<br />Acı, hoş olmayan, ayıp, çirkin, kaba veya uğursuz sayılan şeyleri kendi adlarını söylemeden başka sözle ifade etmek. Buna asâlet ve mümtaziyet adları da verilir. Edeb-i Kelâm, bir düşünceyi, bir olayı incelik, asâlet ve nezaketle ifade etmek için anlam, kendine ait olmayan kelimeyle karşılanır. Genellikle şu üç durumda bu yola başvurulur:<br />1. Sözü kabalıktan kurtarmak için.<br />Ölen birisi hakkında “ölüm” yerine “Rahmet-i Ralman’a kavuştu”, “sizlere ömür”, işi elinden alındığını bildirmek üzere “Affedildiniz” denmesi gibi.<br />2. Ta’zim veya ifadeyi süslemek için. Şeyh Galib’in aşağıdaki iki beyitten ilki ta’zim, ikincisi tezyine (süslemeye) örnektir:<br /><br />Bir şeb ki Sarâ-yı Ümmehânî<br />Olmuşdu o mâhın âsumânî<br />Giydikleri âftâb-ı temmûz<br />İçtikleri şûle-i cihan-sûz<br /><br />3. İfadeyi fesahat yönünden bozacak ses, kelime ve terkiplerin tekrarından kaçınmak için.<br /><br />EDİSYON KRİTİK<br />Eleştirel basım. Farklı nüshaları bulunan yazma veya matbu eserlerin aralarındaki ayrılıklar tespit edilerek aslına en uygun şekilde yayınlanır. Farklar dip notlar halinde gösterildiği gibi açıklayıcı bilgiler de verilebilir.<br /><br />EFSANE<br />Tabiatüstü özellikler gösteren kişilerin hayatlarının ve olayların anlatıldığı hikayeler. Efsane halkın hayalgücüyle yarattığı “ideal insan tipi”ni verir ve nesilden nesile anlatılır. Efsane ile masallar arasında uygunluk vardır. İki türde de olağanüstü olaylar işlenir. Yalnız efsane daha inandırıcıdır. Bu yönüyle hikaye ve destana yaklaşır.<br />Efsaneler şöyle ayrılır:<br />1. Yaradılış efsanesi (Dünyanın yaradılışı, tabiat varlıklarının meydana gelişi, kıyamet günleri.)<br />2. Tarihi efsaneler.<br />3. Olağanüstü kişiler, varlıklar ve güçleri konu alan efsaneler.<br />4. Dini efsaneler.<br />Türk efsanelerinde kahramanlık, fedakarlık, cesaret, ahlaki davranışlar, sosyal düzene bağlılık, Ahlah’ın kudretine iman, doğruluk, cömertlik, samimiyet gibi konular yer alır. Genç Osman, Boş Beşik, Çakıcı EFe, Çoban Çeşmesi, Gelin Kaya, Cennet Dağı, Kan Kuyusu, Yusufçuk Kuşu gibi efsaneler halk arasında söylenegelmektedir.<br /><br />EGLOG<br />Çoban şiiri. Birkaç çobanın aşk, kır hayatının güzellikleri üzerine karşılıklı konuşmaları bçiminde yazılır. Latin edebiyatında gelişen bu şiir türü genellikle Batı edebiyatında görülür. Bir olaya dayandığı ve karşılıklı kişileri konu aldığı için küçük bir piyesi andırır. Eglog, Türk edebiyatında kullanılmayan bir türdür.<br /><br />EKLEKTİZM<br />Felsefede uyuşabilir tezleri toplayıp uyuşamayanlarını bir yana bırakma eğilimini, edebiyatta ise birbirine aykırı çeşitleri bağdaştıran geniş sınırlı zevki ifade eder.<br /><br />ELFİYE<br />Binlik karşılığıdır. Bin mısradan meydana gelen manzum eserler için kullanılır. Elfiyeler edebiyatla ilgili olduğu gibi, hadis, fıkıh, feraiz, nahiv ilimleriyle de ilgili olabilir.<br /><br />ELGAZ<br />Bilmece anlamına gelen lügaz kelimesinin çoğulu.<br /><br />ELİFNÂME<br />Genellikle mısra başlarındaki kelimelerin ilkharflerinin alt alta elif’den ye’ye kadar alfabetik tarzda devam etmesi ile meydana gelen şiir. Divan ve halk edebiyatımızın ortak mahsulleri arasında yer alırlar. Dini-tasavvufi ve din dışı konularda örneklerine rastlanır.<br /><br />EMOSYANALİZM<br />Sanat ve edebiyat eserlerinde duyguya önem veren estetik anlayış.<br /><br />EMPRESYONİZM<br />Nesneyi doğrudan doğruya tasvir ve analiz etme yerine, onun uyandırdığı duyguları anlatma yolu. XIX yüzyılın sonlarında Fransa’da doğdu. Önce resimde, sonra diğer sanatlarda tesiri görüldü.<br />Empresyonistler dış dünyanın kendi içlerinde bıraktığı izlenimi dile getirirler. Bu âlem, sanatçıya sadece heyecan ve duygusal dalgalanmalar veren bir uyarıcıdır. Önemli olan sanatçının kendi algılamaları ve bunları anlatma yöntemidir. Edebiyatın bir amaca hizmet edemeyeceğini savunur. Empresyonist edebiyatçılar şiir, kısa hikaye, tek perdelik manzum piyes gibi kısa çalışmaları tercih etmişlerdir.<br /><br />ENTİMİZM<br />İçtencilik. İnsan ruhunun mahrem ve gizli sırlarını içtenlikle anlatma eğilimi. Bu sanat anlayışına sahip edebiyatçılara entimist denir.<br /><br />ENTONASYON<br />Cümlede heceler, kelimeler ve daha büyük anlamlı gruplar üzerindeki seslerin alçalıp yükselmesi. Konuşmacının anlatmak istediği anlama yardımcı olur. Dinleyicileri duygulandıran, heyecanlandıran, coşturan özellikler taşır. Cümlenin yapısına göre değişiklikler gösterir. Bazen cümlelerin anlamını da belirler.<br /><br />EPİFONEM<br />Bir sözlü ya da yazılı eserde anlatılanların hikmetli bir sözle son bulması.<br /><br />EPİGRAF<br />Bir yapının özelliklerini belirten ve genellikle bir plaka üzerine binanın ön yüzüne iliştirilen yazıya (kitabe) bir kitabın, bir kitabı meydana getiren bölümlerin başına konan, o kitapta veya bölümdeki yazılanları özetler mahiyette sözler, şiir parçaları, atasözleri, vecizeler.<br /><br />EPİGRAM<br />Eski Yunan’da mezar taşlarına yazılan kısa ve epik nazım şekli. Romalılar’da çok kısa hiciv manzumesi.<br /><br />EPİZOT<br />Hikaye, roman veya şiirde ana konuya bağlı ikinci derecede olay; müzikte temaları birbirinden ayıran serbest yazılmış bölümler; tiyatroda bir aksiyona (harekete) katılmış ikinci derecede bir aksiyon; Yunan trajedisinin unsurlarını meydana getiren diyaloglu bölümlerin her biri. Bu bölümler modern tiyatroda perde adıyla bilinir.<br /><br />EPOPE<br />Kahramanlık konusunu işleyen uzun şiirler. Kelimenin aslı “konuşma, nutuk, sohbet” anlamına gelen Yunanca epospoien’e dayanır.<br /><br />ESREM<br />Aruzdaki fe’ülün cüzünden fe ve n’yi kaldırıp ûlu yerine getiren fa’lü cüzü.<br /><br />EŞHAS<br />Şahıs kelimesinin çokluğu. Eskiden tiyatro eserlerinde ve romanlarındaki kahramanlara veya kadroya bu ad verilirdi.<br /><br />EŞTER<br />Aruzdaki mefa’ilün cüzünden m ve y harflerinin kaldırılıp yerine getirilen fâ’ilün cüzü.<div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/6822335839653991072-8223329871898314490?l=edebisanatlar.blogspot.com' alt='' /></div>şiir festivalihttp://www.blogger.com/profile/09192831768127437301noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-6822335839653991072.post-77227628313498493832009-01-02T18:41:00.001-08:002009-01-02T18:41:43.292-08:00DANDİZM<br />Yapmacık üslup. Bu üslup sanatçıların taklit edilmemek amacıyla kullandıkları üsluptur.<br /><br />DARAYAK<br />Âşık edebiyatında kafiye olma olasılığı düşük sözcükler. Âşıkın karşılaşma ya da atışma sırasında en azından dört ayak kafiye bulması gerekir. Diğer âşık da aynı ayakta dört sözcük söylemek zorundadır. Darayak bu durumda işe yarar. Darkapı olarak da adlandırılır.<br /><br />DARB-I MESEL<br />Meydana gelen bir durumu, olayı bir örnekle anlatmakta kullanılan kalıplaşmış, anlamlı sözler. Durûb-ı emsâl diye de bilinir.<br /><br />DEKANLIK<br />Edebiyatı soysuzlaştırdıkları öne sürülen sanatçı ya da akımlara verilen isim. Örneğin Ahmet Mithat Efendi, Edebiyat-ı Cedide şairlerini gülünç göstermek için onlara dekanlar demiştir.<br /><br />DELÂLET<br />Söz ile anlam arasındaki bağlantı. Bir sözcüğün okunduğu ya da söylendiği zaman beyinde canlandırdığı anlam. İki başlıkta incelenir:<br />Sözle alakalı olmayan delâlet (gayr-i lafzi delâlet): Bu da ikiye ayrılır:<br />Delâlet-i vaz’iyye: Sözcükle anlamı arasında sözle ilgili olmayan çağrışıma dayalı bir bağlantı vardır. Şemsiyenin yağmuru anımsatması gibi.<br />Delâlet-i akliye: Parçanın bütünü, eserin yayıncısını, kainatın Allah’ı anımsatması gibi.<br />Sözle alakalı delâlet (Lafz-ı delâlet): Bu da üçe ayrılır:<br />Delâlet-i mutabıkiye (Uygunluk): Sözün, ifade ettiği şeyin bütününü ifade etmesi. Örneğin ev denince bütün odalarının akla gelmesi gibi.<br />Delâlet-i tazammuniye: Sözün ifade ettiği şeyin bir bölümünü ifade etmesi. Musluktan çeşme, evden oda gibi.<br />Delâlet-i iltizamiye: Sözün kendi anlamı için gerekli olan bir başka anlamda kullanılması. Eli açık, gönlü geniş, ağzı sıkı gibi.<br /><br />DEVR ya da DEVİR<br />Tasavvufa göre, yaratılış (madde) ve sona eriş (mead) arasındaki safhaları anlatan sistem. Tasavvufçular bu sistemi bir daireye benzettiği için bu ismi aldı.<br /><br />DEVRİYE<br />Tasavvuf edebiyatında devr konusunu işleyen şiirler.<br /><br />DEYİM<br />Çoklukla gerçek anlamlarının dışında bir anlam taşıyan kalıplaşmış sözler. En az iki sözcükle kurulur. Kısa ve özlü anlatım aracıdır. Teşbih, istiare, mecaz ve kinaye unsurlarıyla bir olayı tanımlar ya da ifade eder. “Ağır başlı”, “Dostlar alışverişte görsün” gibi.<br /><br />DEYİŞ<br />Türk halk edebiyatında hece vezniyle söylenen şiirler. Türkü, destan, koçaklama, güzelleme, taşlama, nefes, koşma, tekerleme türlerinin hepsine deyiş adı verilir. “Deme” sözcüğü de kullanılır.<br /><br />DEYİŞME<br />Halk edebiyatında âşıkların karşılıklı şiir söylemesi. Atışma da denir. En az iki âşık kendi kendilerine ya da bilirkişiler ve dinleyiciler karşısında belli kurallar çerçevesinde şiir yarışı yaparlar. Birbirlerini denerler, ustalıklarıyla öne çıkmaya çalışırlar. Deyişme şu sırayla yapılır:<br />Merhabalaşma, giriş bölümüdür. Âşıklar, birbirlerini ve dinleyicileri “Hoşgeldiniz”, “Sefa geldiniz”, “Merhaba” gibi sözcüklerle rediflerine bağlanan kafiyelerle dörtlükler kurarak selamlar.<br />İkinci bölümde âşıklar kendi ustalarının şiirlerinden örnekler söyler.<br />Tekerleme bölümü denilen üçüncü bölüm asıl deyişme bölümüdür. Ev sahibi ya da yaşlı bir kişi düz ya da geniş ayakla deyişmeyi açar. Âşıklar konu ve bend sınırlaması olmaksızın verilen oyun üzerinden deyişmeye başlar. Âşıklar asıl ustalıklarını ve sanatçılıklarını burada göstermeye çalışır. İlk ayak bitince diğer âşık yeni bir ayak açar. Deyişme sürdükçe ayaklar darayak halini alır. Deyişme karşılıklı soru-yanıt şekline döner. Âşıklar böylece birbirlerinin bilgi ve sanatlarını ölçer. Bir şekilde karşısındakini söz söylemez haline getiren âşık deyişmeyi kazanır.<br />Söz söyleyememe durumuna “lebdeğmez” denir. Deyişmenin sonunda da âşıklar birbirlerini rahatlatmak, gönül almak için karşılıklı koşmalar söyler. Birbirlerini överek hoşgörü örneğiyle deyişmeyi bitirirler. Örneğin âşık Şenlik ile âşık Feryadî’nin deyişmesi:<br /><br />Şenlik:<br />Şöhretin vezir payında<br />Rütbesiyle şana layık<br />Oturuşun o duruşun<br />Hem sultana hana layık<br /><br />Feryadî:<br />Sefa geldin gözüm üzre<br />Olsam mihmana layık<br />Şeyhülislam, sadrazam<br />Doğru Al’Osman’a layık<br /><br />Şenlik:<br />Seninle oldum taaşşuk<br />Gözlerime geldi ışık<br />Duymadım sen kime aşık<br />Dillerin Kur’an’a layık<br /><br />Feryadî:<br />Bu düşkün gönlüm açarsın<br />Selim Sırat’ı geçersin<br />Kevser ırmaktan içersin<br />Olasan cihana layık<br /><br />Şenlik:<br />Kul şenliği eder hürmet<br />Rikabın kıldım ziyaret<br />Sana nasip olsun cennet<br />Huriye gılmana layık<br /><br />Feryadî:<br />Sefil Feryadî göresen<br />Meram maksûda eresen<br />Sancak altında durusan<br />Habîb-i Rahman’a layık<br /><br />DİBÂCE<br />Çoklukla mensur, bazen de mazmun eserlerin başında yer alan ve eserin yazılış nedeni ile içeriğini açıklayan başlangıç kısmı. Önsöz, mukaddime, medhal, sözbaşı, başlarken, birkaç söz gibi sözcükler de dibâce karşılığıdır.<br /><br />DİPNOT<br />Yazarın yararlandığı kaynakları ve alıntıları metnin geçtiği yerlerde belirtmesi.<br /><br />DİYALOG<br />İki kişinin karşılıklı konuşmasını tanımlayan Yunanca sözcük. Roman, hikaye, tiyatro gibi türlerde kahramanların karşılıklı konuşmalarının olduğu gibi yazılmasını ifade eder. En çok dram türünde görülür ve üsluba canlılık katar. Devrik cümleler kullanmaya elverişlidir. Örneğin Eflatun’un diyalogları ünlüdür.<br /><br />DÖRTLEME<br />Halk edebiyatımızda dört dizelik kıtalardan meydana gelen nazım şekillerinin genel adı.<br /><br />DÖŞEME<br />Türk halk hikayelerinin başında geçen seçili sözler. Ayaklı saya da denir. Arapça mukkaddime ve medhal, Farsça dibâce’nin karşılığıdır. Döşeme başlama adlı girişle başlar. Sonra duruma göre yalan veya tanrı, yaratılış üzerine bir destan, bir yurt veya savaş destanı söylenir. Ardından asıl esere ya da anlatıma geçilir.<br /><br />DRAMATİK<br />Sahnede canlandırılmak üzere yazılmış eserlerin ortak adı.<br /><br />DURAK<br />Hece vezniyle yazılmış şiirlerde dizelerin belli bölümlere ayrıldığı yerler. Durakta sözcükler bölünmez, kulağa uyumlu gelen söz öbekleri oluşturulur.<br /><br />DÜBEYT<br />İki beyit anlamındadır. Divan edebiyatındaki rubai türünü belirtmek için kullanılır.<div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/6822335839653991072-7722762831349849383?l=edebisanatlar.blogspot.com' alt='' /></div>şiir festivalihttp://www.blogger.com/profile/09192831768127437301noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-6822335839653991072.post-40578810801691552842009-01-02T18:39:00.000-08:002009-01-02T21:25:51.526-08:00CEM’İYYET<br />Birbirine uygun veya birbirine karşıt anlamlı sözcükleri bir arada bulundurma. Böyle sözlere cem’iyyetli adı verilir.CEVAZ-Î EDEBÎ<br />Sözcüğü vezne uydurmak amacıyla bazı değişikliklerle kullanılması, hecelerin, seslerin ucun ya da kısa okunması şeklinde yapılan yanlışları hoş karşılama. Şiirde böyle kullanışlar “kusur” kabul edilir.<br /><br />CEZÂLET<br />Söyleyişleri kulağa sert gelen sözcükleri tanımlar. Uyumu konuya göre ayarlayan önemli bir anlatım şekli. Örneğin, sanatçı şiddet, büyüklük, vakar, ölüm, korku, savaş gibi konuları anlatırken ya da işlerken, sözcükleri de anlattığı konuya uygun düşecek kalın sesliler arasından seçer. Savaşı anlatırken çekâçâk, gülbank gibi sözcüklerin kullanılması gibi. Bu tür kalın seslilere elfâz-ı cezele, taşıdıkları niteliğe de cezâlet denir. Örneğin:<br />Saflar düzüp hücum hücum edilecek hayl-i düşmene<br />Dehşet âsimân u zemîn pür-figân olur<br /><br />Evc-i havâda çekâçâk ı tigden<br />Âvaz-ı ra’d u sâika reh-gümkünân olur<br />Nef’i<br /><br />CÖNK<br />Halk edebiyatı ürünlerinin yazıldığı defterler. Bir tür antoloji sayılırlar ve yazarlarının kim olduğu çoğu zaman bilinmez.<br /><br />ÇAPRAZ KAFİYE <br />Dörder mısralı bendlerle kurulan nazım şekli. Her dörtlüğün tek sayılı dizeleri ile çift sayılı dizeleri kendi aralarında kafiyelidir. Dörtlük sayısı sınırlı değildir. Her tür konuya uygun olduğu için çok kullanılır. Çaprazlama da denir. Örneğin: <br />Hâfız’ın kabri olan bahçede bir gül varmış <br />Yeniden her gün açarmış kanayan rengiyle <br />Gece, bülbül ağaran vakte kadar ağlarmış <br />Eski Şîrâz-ı hayâl ettiren âhengiyle <br />Yahya Kemal Beyatlı (Rindlerin Ölümü)<div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/6822335839653991072-4057881080169155284?l=edebisanatlar.blogspot.com' alt='' /></div>şiir festivalihttp://www.blogger.com/profile/09192831768127437301noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-6822335839653991072.post-55968026294756593112009-01-02T18:38:00.000-08:002009-01-02T18:39:30.462-08:00-B-<br /><br /><br />BAB<br />Bir edebi eserin düzenlenmesinde, konuların ele alınıp işlenmesine göre ayrıldığı bölümlerden en geniş olanı.<br /><br />BÂDE<br />Üzüm şarabı. Ama tasavvuf edebiyatında aşk anlamındadır.<br /><br />BAHR-I TAVÎL<br />Vezinli, kafiyeli uzun nesir cümlelerden kurulan Divan edebiyatı nazım türü. Fe’ilatün, mefa’ilün, müstef’ilün gibi cüzler arka arkaya tekrarlanır. Türk edebiyatında çok az kullanılmıştır.<br /><br />BALAD<br />Üç uzun bir kısa bendden oluşan Batı edebiyatı nazım türü. Uzun bendlerin dize sayısı 6-10 arasında değişir. Kısa bend ise 4-5 dizedir. Bu bend tanrıya, krala, prense ithaf bendidir. Her bendin sonundaki mısra bir tür nakarattır. Masal ve hikaye niteliğindeki bendleri ele alıp işleyen, kısa ve hikayesi olan şiirlerdir.<br /><br />BASİTNAME<br />Divan edebiyatında yalın Türkçe ile yazılmış gazeller. Bunlara Türkî-i basit gazel de denir. Basitnamelerde Arapça ve Farsça sözcüklerle tamlamalar çok azdır. Örneğin:<br /><br />Düşdi bu gönlüm sana hey sevdüğüm<br />N’ola yakışsan bana hey sevdüğüm<br /><br />Çün seve geldi seve gider seni<br />Bu gönül önden sona hey sevdüğüm<br /><br />Ayruluk derdi bana bir bun durur<br />Kim döyer imdi buna hey sevdüğüm<br /><br />Turmadım uçmak diler gönlüm kuşı<br />Yüce köşkünden yana hey sevdüğüm<br /><br />Yüzüni gözler güzel bu uyüzden ay<br />Giceler kalur tana hey sevdüğüm<br /><br />Ağzını öpmek ana ol kim senün<br />Söğme yok yire ana hey sevdüğüm<br /><br />Cânı dahi bir kez ana hey sevdüğüm<br />Edirneli Nazmi<br /><br />BEDÎ<br />Sözü, kulağa hoş gelecek ve ruha heyecan verecek şekilde güzelleştirme yollarını gösteren bilim. İlm-i bedî de denir. Bu isim altında toplanan sanatlar iki gruba ayrılır:<br />Sözle ilgili sanatlar (Sanayi-i lafziye): Cinas, iştikak, seci, kalp, tedvir, aks, teddil, tasri, tarsi gibi.<br />Anlamla ilgili sanatlar (Sanayi-i mâneviye): İlhan, tevriye, tenasüp, mübalağa, leff ü neşr, tensik, mügalata-i mâneviye, tecahül-i ârif, hüsn-i ta’lil, tezat, istifham, rücu, tekrir, telmin, insal-i mesel, istidrak, tevcih, iktibas gibi.<br /><br />BELÂGAT<br />Düzgün ve yerinde söz söyleme sanatı. Sözün düzgün, açık, anlaşılır, güzel olmasını, söyleme nedeniyle, söylenene göre düzenlenmesini öğreten bir bilimdir.<br /><br />BERÂAT-I İSTİHSAL<br />Sözün başında eserde anlatılanları belirten sözcük ya da söyleyişler. Berâat üstün gelmek, istihsal yeni ayın görünmesi, yağmurun yağması, çocuğun doğarken çığlık atması anlamlarına gelir. Bu edebi sanata hüsn-i ibtida adı da verilir. Amaca iki yolla ulaşılır. Bir ilişki kurularak ya da ilişki kurulmadan. İlişki kurulmasına tahallüs, kurulmamasına iktidab denir. Sinan Paşa’nın Tazarru’namesi, Fuzuli’nin Hüsn’ü Aşk’ı, Cevdet Paşa’nın Belagat-ı Osmanniye adlı eserlerinde bu sanatın güzel örnekleri vardır.<br /><br />BERCESTE<br />Öz, güzel, latif, ince anlamlı, kolayca hatırlanan, yapısı sağlam dize ya da beyit. Dize için daha çok mısra-ı berceste, beyit için de beyt-i berceste tanımlamaları kullanılır. Genel anlamda bir şiirdeki en güzel dize ya da beyit de denebilir. Bazı berceste örnekleri:<br /><br />Uyduk dil-i divâneye dil uydu hevâya<br />Ruhi<br /><br />Su uyur düşmen uyur hasta-i hicrân uyumaz<br />Şeyh Gâlib<br /><br />Çeşmini gördüm unutdum derdi de dermânı da<br />Şeyh Gâlib<br /><br />Olmaya devlet cihanda bir nefes sıhhat gibi<br />Muhibbî (Kanuni)<br /><br />Şîrler pençe-i kahrımda olurker lerzân<br />Beni bir gözleri âhûya zebun etdi felek<br />II. Selim<br /><br />BERDAR<br />Asılmış, darağacına çekilmiş. Divan ve tasavvuf edebiyatında sevgilinin saçlarına vurulan “âşık”ı tanımlamak için kullanılır. Örneğin:<br /><br />Ayağı yire mi basar zülfine ber-dâr olanun<br />Zevk ü şevk ile virür cân ü seri döne döne<br />Necati<br /><br />Dâr olam gerdâr olam ber-dâr olam mansûr olam<br />Yunus Emre<br /><br />BEZM<br />Sohbet, muhabbet, içki meclisi. Daha çok divan edebiyatında kullanılır. Tamlamalar halindedir. Örneğin bezm-i nûşânûş durmadan içilen meclis demektir. Bezm-i vüslat kavuşma meclisidir. Bezm-i muhabbet aşk meclisidir. Bezm-i mey içki meclisidir. Tasavvuf edebiyatında bezm-i elest şekli kullanılır. Başlangıcı olmayan zaman demektir.<br /><br />BİLADİYE<br />Beldeleri konu edinen edebi eserler. Sanatçılar gördükleri, gezdikleri, sevdikleri ya da görmek istedikleri beldeleri nazım ya da nesir şeklinde anlatır. Divan edebiyatında Ferdi, Derviş Ömer Efendi gibi şairlerin biladiyeleri vardır.<br /><br />BOZLAK<br />Halk edebiyatımızda bir ezgi türü. Konusunu aşiret kavgalarından, kan davalarından, aşk maceralarından alır. Çoklukla Güney ve Orta Anadolu bölgelerinde söylenir. Afşar bozlağı, Urum bozlağı gibi türleri vardır<div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/6822335839653991072-5596802629475659311?l=edebisanatlar.blogspot.com' alt='' /></div>şiir festivalihttp://www.blogger.com/profile/09192831768127437301noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-6822335839653991072.post-54392927120430027082009-01-02T18:36:00.000-08:002009-01-02T20:07:29.590-08:00(-A-HARFİ İLE BAŞLAYAN EDEBİYAT TERİMLERİ)<br /><br /><br />ABSOLUTİZM<br />Mutlakçılık. Herhangi bir eserde ya da ilkede bir ebedinin varlığına ve değişmezliğine inanmak, eseri ya da ilkeyi bu değişmeze göre incelemek.AÇIK HECE<br />Türkçe sözcüklerde sesli harf ile belirtilen kısa heceler. Örneğin a-na-do-lu, a-şı-la-ma gibi. Arapça ve Farsça’da ise sözcüklerde sesli harflerle yazılmayıp hareke ile gösterilen kısa hecelere verilen isim. Örneğin ka-de-me, ha-se-ne gibi. Aruz vezninde bütün açık heceler kısa hece olarak kabul edilir.<br /><br />AÇIKLAMA<br />Edebi bir eseri geniş okuyucu kitleleri için anlaşılabilir hale getirmek için yapılan yazılı çalışmalar. Sanatçılar eserlerinde anlamı herkes tarafından bilinmeyen sözcükler, deyimler, durumlar ve düşüncelerle, sanatlar kullanır. Bunların her biri bir olay, bir durum ya da düşünceyi ifade eder. Okuyucu bunları çözmeden eserin bütününü anlayamaz. Açıklamanın amacı bu anlamayı sağlamaktır.<br /><br />AÇIKLIK<br />Bir metinde belirtilmek istenen duygu ve düşüncelerin kolay, anlaşılır, herhangi bir ek yoruma açıklamaya gerek kalmadan kavranılabilir olmasıdır.<br /><br />ADAPTE<br />Herhangi bir dilde yazılmış bir eseri, başka bir dile yer ve kişi adlarını değiştirerek, olayları örf ve adet, duyuş ve düşünüş bakımından aktarıldığı dili konuşanların hayatına uygulamak yöntemli serbest çeviri tarzıdır. Türk edebiyatında daha çok tiyatro eserlerinde kullanılır. Örneğin Tanzimat edebiyatı yazarlarından Ahmet Vefik Paşa’nın Moliere’den yaptığı adapteler gibi.<br /><br />ADAPTASYON<br />Farklı türde bir eserin (roman, öykü, anı gibi), sahne veya sinemaya uyarlanması ya da farklı türde bir eserden (roman, destan, öykü gibi) farklı bir edebi eser (örneğin oyun) meydana getirilmesidir.<br /><br />AED<br />Eski Yunanlılarda şiirlerini lirle söyleyen saz şairlerine verilen ad.<br /><br />AFROZİM<br />Çeşitli konularda mutlak bilinmesi gereken ana özellikleri kısa, açık ve anlaşılır bir biçimde anlatma sanatı. Yazarların derin anlam yüklü vecizelerine de afrozim denir.<br /><br />AĞIZ<br />Bir anadilin herhangi bir şivesi içinde var olan söyleyiş farkıdır. Ağızlarda dilbilgisi ve sözcükler farklı değildir ancak bazı sesler değişik söylenir. Rumeli ağzı, Karadeniz ağzı gibi.<br /><br />AHREB ve AHREM<br />Rubai vezinlerinin ana ölçüsüdür. Mef’ulü ile başlayanlara ahreb, mef’ulün ile başlayanlara ahrem denir.<br /><br />AHSENÜ’L KASAS<br />Kıssaların, hikayelerin en güzeli. Bu deyim, Kur’an-ı Kerim’de Yusuf Suresi’nde geçen Yusuf kıssasını anlatır.<br /><br />AKD Ü HALL<br />Düğümleme ve çözülme. Divan edebiyatında nesir bir eseri nazma çevirmeye akd, nazım bir eseri nesire çevirmeye hall denir.<br /><br />AKICILIK<br />Sözcük ve cümlelerin dile takılmadan kolayca okunabilmesi için anlatılmak istenen düşüncenin rahatlıkla anlaşılır şekilde ifade edilmesi. Akıcılık, düşüncelerin bir düzenleme kapsamında sıralanması, bu düşüncenin herkes tarafından bilinen ve kolay söylenebilen sözcüklerle anlatılması, cümlelerin kısa ve yapı bakımından doğru olması ile sağlanır. Akıcılık, içerikten çok bir üslup özelliğidir.<br /><br />AKROSTİŞ<br />Bir şiirde dizelerin ilk harflerinin yukarıdan aşağıya doğru sıralandığında anlamlı bir sözcük meydana getirmesi. Divan edebiyatında akrostiş’e muvaşşah ya da istihrac denir. Eski Yunan ve Latin edebiyatında ise akrostiş “üç dize” anlamına gelir.<br />Örneğin:<br />Varolan bir sen, bir ben, bir de bu bahar<br />Elden ne gelir ki? Güzelsin, gençliğin var<br />Dünyada aşkımız ölüm gibi mukaddes<br />İnan ki bir daha geri gelmez bu günler<br />Âlemde bu andır bize dost esen rüzgar<br />Cahit Sıtkı Tarancı<br />Şiirin dizelerinin ilk sözcükleri alt alta okunduğunda “VEDİA” ismi çıkıyor.<br /><br />AKS, AKİS<br />Bir cümlede, bir dizede iki sözcüğün ya da sözcük topluluklarının yerleri değiştirilerek yapılan söz sanatı. Cümle ya da dizede bir sözcük diğerinin önüne ya da arkasına getirilerek cümle ya da dize tekrarlanır. Tard ü aks veya aks ü tebdil de denir. Aks-i tam (tam akis) aks-i nakıs (eksik akis) olmak üzere iki türü var.<br />Aks-i tam, cümle ya da dizenin anlamlı iki parçası kalıp halinde yer değiştirir, ekleme ve çıkarma yapılmaz. Örneğin:<br /><br />Mümkün değil Hudâyı bilmek de bilmemek de<br />Mâtem görünür şâdi şâdi görünür mâtem<br /><br />Aks-i nakıs, Cümle ya da dizelerde anlamlı sözcük topluluklarının yerlerinin bazı ekleme ve çıkarmalar yaparak değiştirilmesi yöntemidir. Örneğin:<br /><br />Hayran oluyor kudretine, sun’una insan<br />Hayran oluyor kudretine, sun’una hayran<br />İsmail Safa<br /><br />Gelse der-gâhına ikrâm görürler küremâ<br />Kürema dergehine gelse görürler ikrâm<br />Ziya Paşa<br /><br />AKSAN<br />Vurgu demektir. Söyleyiş farkını belirtmek için bazı seslerin üzerine konur.<br /><br />AKS-İ MÜFRED<br />Bir sözcükteki harflerin sondan başa doğru alınması halinde yine anlamlı bir sözcüğün meydana gelmesidir. Örneğin ayak-kaya gibi.<br /><br />AKSİYON<br />Bir edebi eserde olguların akışıdır. Örneğin bir romandaki aksiyon, tanımlama, düşünce ve moral bölümlerinin çıkarılmasından sonra kalan olaylardır.<br /><br />ALAKA<br />İlgi. Bir sözcüğü gerçek anlamının dışında bir anlamda (mecazi) kullanmak için düşünülen ilgiye alaka denir. Edebi sanatların çoğunda bu durum söz konusudur. Bu ilişki ne kadar uygun olursa edebi sanat o derece yerinde ve güzel sayılır.<br /><br /><br /><br /><br />ALEGORİ<br />Bir düşüncenin canlı bir varlık olarak anlatılması. Soyut bir düşünceyi heykel ya da resim ile göstermek gibi. Örneğin adalet düşüncesinin gözü bağlı ve elinde terazi bulunan bir kadınla anlatılması gibi.ALİTERASYON<br />Şiir ya da düzyazıda bir uyum yaratmak amacıyla aynı sesleri taşıyan sözcükleri sık sık ve art arda tekrarlamak. Örneğin:<br />Seherlerde seyre koyuldum semayı, deryayı<br />Tevfik Fikret<br /><br />Karşı yatan karlı kara dağlar kayıptır.<br />Dede Korkut<br /><br />ANA DUYGU<br />Bir düşünceden çok bir duyguyu dile getirmek, okuyucu ya da dinleyiciye hissettirmek, onların benliğinde yaşatmak amaçlı yazı ya da konuşmaların öne çıkarmak istediği asıl duyguyu anlatır. Ana duygu bir metnin özünü oluşturur. Metinde bu duyguyu destekler haldeki bütün yardımcı duygu ve düşünceler hep ana duyguya bağlanarak onun daha anlaşır ve duyulur olmasını sağlar. Ana duygu konu anlamına gelmez. Konu anlatılan şey, ana duygu ise bu anlatılanlardan çıkan sonuçtur.<br /><br />ANA FİKİR<br />Belirli bir konuda yazılmış eserlerin temelini oluşturan ve okuyucuya verilmek istenen asıl düşünce.<br /><br />ANAGRAM<br />Bir sözcükteki harfleri kullanarak başka bir sözcük kurmak. Örneğin sahip anlamındaki “malik” sözcüğü ile tamamlamak anlamındaki “ikmal” sözcüğü kurulabilir. Anagram çoğunlukla özel isimlerde yapılır. Gerçek isim yerine o isimdeki harflerle yapılan bir başka isim kullanılır.<br /><br />ANAKRONİZM<br />Meydana geliş tarihi kesin olarak bilinen bir olayı yaşadığı zaman belli olan bir kişiyi, değişik bir tarihte gerçekleşmiş ya da yaşamış gibi gösterme. Örneğin Nasrettin Hoca’nın Timur ile ilgili fıkraları gibi. Anakronizm bilgi eksikliğinden kaynaklanabilir ya da bir amaç için bilinçli olarak yapılabilir.<br /><br />ANALİZ<br />Bir bütünü parçalarına ayırarak detaylı inceleme. Bir edebi eserin analizi, olayların, kişilerin ve üslupların ayrı ayrı incelenmesi yöntemiyle yapılır. Analizden çıkarılan sonuç bir tartışma konusu olursa bu duruma eleştiri (tenkit) denir.<br /><br />ANEKDOT<br />Bir edebi eserde anlatılan bir olayın başlı başına ayrı bir bütünlük gösteren parçasıdır. Kısa hikaye, fıkra, menkıbe anlamlarını da taşır.<br /><br />ANJANBMAN<br />Şiirde cümlelerin bir dize ya da beyitte bitmeyip diğer dize, beyit veya bendlere kaymasıdır. Türk şiirine Fransız şiirinden geçti. Servet-i Fünun döneminde yaygınlaştı. Düzyazıyı şiire yaklaştıran önemli bir üsluptur. Örneğin:<br /><br />Geçen akşam eve geldim. Dediler:<br />Seyfi Baba<br />Hastalanmış, yatıyormuş.<br /> - Nesi varmış acaba?<br />- Bilmeyiz, oğlu haber verdi<br /> geçerken bu sabah.<br />- Keşke ben evde olaydım… Esef<br /> ettim. Vah vah!<br />Bir fener yok mu, verin… Nerde<br /> sopam?<br />Kız çabuk ol…<br />Gecikirsem kalırım beklemeyin. Zira<br /> yol<br />Hem uzun, hem de bataktır…<br />Mehmed Âkif<br /><br />ANLAM<br />Her sözcüğün anlattığı düşünce. Sözcükler birden fazla anlama gelebilir. Bu durumda anlamlardan biri öz anlam diğerleri mecaz anlamdır. Sözcükler zamanla yeni anlamlar alarak zenginleşebilir. Zamanla anlamlarının kaybetmelerine anlam daralması denir. Dar anlamı bulunan sözcüklerin anlamlarının genişlemesine de anlam genişlemesi denir.<br /><br />ANLATIM<br />Duygu ve düşüncelerin sözlü ya da yazılı ifadesi. Edebiyatta daha çok yazılı anlatım için kullanılır. Anlatımın aracı sözcüklerdir. Sözcüklerin dilbilgisi kullarına uygun olarak sıralanmasıyla anlatım ortaya çıkar. Edebiyatta anlatım genel olarak iki türde yapılır. Biri nesir (düzyazı) diğeri nazım (şiir).<br /><br />ANTOLOJİ<br />Gerçek sanat eseri değerindeki örneklerin bir araya getirildiği derleme yapıtlar. Yunanca anthos (çiçek) ve legein (toplama) sözcüklerinden türemiştir. Batı’da ilk örneklerini Yunanlılar verdi. Gadaralı Meleagros ile Makedonyalı Filippos’un Stephanos (Çelenk) isimle derlemeleri ilk antolojidir. Türkçe’deki ilk antoloji ise Ömer bin Mezid’in 1436’da yaptığı Mecmuatü’n Nezâir’dir. 83 şairin 397 şiirini kapsayan bu antolojiyi Prof. Dr. Mustafa Canpolat 1978’de Latin harfleriyle yayımladı.<br /><br />ANTONİM<br />Ters anlamlı sözcükler. Sıcak-soğuk, iyi-kötü, acı-tatlı, kısa-uzun, güzel-çirkin gibi.<br /><br />APOSTROF<br />Kesme işareti. Özel isimleri eklerinden ayırmak için (Ali’nin kalemi), sözcükteki düşen bir harfi belirtmek için (n’olur=ne olur), sözcüğün ekiyle karışmaması için (kola’nı içtin mi) kullanılır.<br /><br />ARAÇSIZ ÜSLUP<br />Bir fikri, bir duyguyu söyleyenlerden doğrudan doğruya aktarmak. Monolog ve diyaloglar araçsız üslup örnekleridir.<br /><br />ARKAİZM<br />Bir dilin eskimiş sözcüklerini ya da cümle kuruluşlarını kullanarak edebi eser yaratma. Bu eserlere arkaik denir.<br /><br />ASALET<br />Edebi eserlerde terbiye dışı, çirkin, bayağı, müstehcen ve galiz sayılan sözcüklerden kaçınmak. Edeb-i kelam ya da mümtaziyet de denir. Tersi eserlere hasaset adı verilir.<br /><br />ASKI<br />Halk edebiyatında saz şairleri aralarındaki şiir yarışmalarında kazananlara verilmek üzere duvara tüfek, kılıç, heybe, saz gibi şeyler asardı. Bunlara askı, askıyı kazanmaya da askı indirmek denir.<br /><br />ÂYÎNE<br />Sözcük anlamı aynadır. Herhangi bir şeyi veya hali yansıtan, gözönünde canlandıran anlamında kullanılır. Tasavvuf edebiyatında dünya, Allah’ın tecelli ettiği bir aynadır.<br /><br /><strong></strong><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/6822335839653991072-5439292712043002708?l=edebisanatlar.blogspot.com' alt='' /></div>şiir festivalihttp://www.blogger.com/profile/09192831768127437301noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-6822335839653991072.post-55327808142076875562009-01-02T18:22:00.000-08:002009-01-02T18:34:39.442-08:00Dize sonlarındaki ses benzerliğine uyak ( kafiye) denir. Uyak, dize sonlarında anlam ve görev yönün­den farklı sözcük, eklerden ya da seslerden oluşur.<br /><br />Uyak (Kafiye) Türlerine aşağıda değinelim:<br /><br />→ Uyak (Kafiye) Türleri<br />1-REDİF:<br />Dize sonlarında, uyaktan sonra gelen aynı an­lamdaki sözcüklere ya da aynı görevdeki eklere denir. Bundan anlaşılacağı gibi, rediflerin bir bölümü sözcük, bir bölümü de ektir.<br /><br />Gündüzler size kalsın, ver in karanlıkları<br />örtün, üstüme Örtün şer in karanlıkları<br /><br />Bu parçada “karanlıkları” sözcükleri aynı anlamda olduğundan, sözcük (halinde) durumunda rediftir. -in” ekleri, kişi ekidir; aynı görevdedir. Kişi ekinden önceki İki sese dayalı ses benzerliği, kafiyedir.<br /><br />Üstümüze gelen boran, kış gibi<br />Şahin pençesinde yavru kuş gibi<br />Seher sabahında rüya düş gibi<br />Çağırta bağırta aldı dert beni . <br /><br />Bu parçada “gibi” sözcükleri redif, “ş” sesi uyaktır.<br /><br />Siyah kaküllerin dökmüş<br />Kail güllere güllere<br />Ala gözlerini dikmiş<br />ince yollara yollara<br /><br />Bu parçada “-miş” eki, her iki sözcükte de geçmiş zaman ekleri olarak aynı görevde kullanıldığından ek halinde rediftir, “-lere” ve “-lara” eklerinde de çoğul eki ve durum ekleri (hal ekleri) aynı görevde olduğundan ek halinde rediftir. Bu eklerden önceki, “k” ve “I” sesleri uyaktır.<br /><br />Elini koynuna sokma<br />Seni sen den sakınırım <br />Sen bir kuzu ben bir kurdum<br />Seni ben den sakınınm<br /><br />Bu parçada “sakınırım” sözcükleri” ve “den” durum ekleri rediftir, “-den” durum ekinden önceki iki sese dayalı benzerlik, uyaktır.<br /><br />2-YARIM UYAK:<br />Şiirlerde dizelerin sonlarındaki tek ünsüzün benzerlik göstermesine yarım uyak adı verilir.<br /><br />Huri kızlar sürmelemiş gözünü<br />İlin aşiretin çeksin nazmı<br />Kaldır perçemini pörem yüzünü<br /> . -<br />Bu parçada, son sözcüklerdeki “z” ünsüzleri yarım uyak, diğer ekler rediftir.<br /><br />öldürüp kanıma girme<br />Gayrılara gönülverme<br />Ela gözlerine siyah sürme<br />Çekme beni öldürsün<br /><br />Bu parçada “r” ünsüzleri yarım uyak, diğer ekler ise ek halinde rediftir.<br /><br />3-TAM UYAK:<br />Şiirlerde dizelerin sonlarındaki bir ünlü, bir ünsüzün benzerliğine dayalı uyak çeşitlerine tam uyak adı verilir.<br /><br />Gurbet o kadar açı<br />Kİ ne varsa içimde<br />Hepsi bana yabana<br />Hepsi başka biçimde<br /><br />Bu parçadaki “çi” bir ünsüz, bir ünlü benzerliğine dayalı olduğundan tam uyaktır.<br /><br />Hörü melek var mı senin soyunda<br />Kız nazarım kaldı usul boyunda<br /><br />Bu parçadaki “oy” sesleri tam kafiye, sonraki ek­ler rediftir.<br /><br />4-ZENGİN UYAK:<br />Şiirlerin dize sonlarındaki ikiden çok ses benzerliğine dayanan kafiye çeşitlerine zengin uyak (zengin kafiye) adı verilir.<br /><br />Ertesi gün başladı gün doğmadan yolculuk<br />Soğuk bir mart sabahı buz tutuyor her soluk<br /><br />Bu şiirdeki “luk” ikiden çok ses benzerliğine dayalı olduğundan zengin uyaktır. Redif yoktur.<br /><br />Bir noktada birleşmiş vatanın dört bucağı<br />Gurbet çeken gönüller kuşatmıştı ocağı<br /><br />Bu parçada “cağ” sesleri zengin kafiye “ı” sesi ek halinde rediftir.<br /><br />5-CİNASLI UYAK:<br /><br />Bu kafiye türü zengin uyak benzeri bir uyak çeşitidir. Dize sonlarında an­lamları farklı, sesleri aynı ( sesteş sözcükler ya da eşsesli sözcükler ) sözcükler, cinaslı uyak (cinaslı kafiye) oluşturur. Aynı zamanda söz sanatlarında cinas sanatı diye bir edebi sanat vardır.<br /><br />Nazlı yâre selâm saldım almamış<br />Almazsa gam değil almayıversin<br />Sevdiği Kemter’den vazgeçti ise<br />Bergüzâr verdiğim almayı versin.<br /><br />Son dizedeki alma, meyve olan elmadır. “almayıversin” diyerek cinas sanatı oluşturmuştur. Aynı zamanda da cinaslı uyak vardır.<br /><br />Diğer cinas örnekleri aşağıda altı çizili ve kalın olarak işaretlenmiştir. <br /><br />Bülbül evler güle naz<br />Girdim bir dost bağına<br />Ağlayan çok gülen az<br /><br />Yatma a kız yüz üstü<br />Ak gerdanlar nem alır<br />Ben felek soygunuyum<br />Hırsız gelse nem alır <br /><br />Bilmem ki yaz mı gelmiş<br />Niçin açmış gül erken<br />Aklımı kayıp ettim<br />Nazlı yarim gülerken<br /><br />6-TUNÇ UYAK:<br /><br />Birbiri ile uyaklı sözcüklerden biri, diğerinin için­de aynen yer alırsa tunç kafiye oluşur. Yine unutulmamalıdır ki tunç kafiye (tunç uyak) bir zengin uyak türüdür. Yani ses benzerlikleri en az üç sözcükten meydana gelmeli. Örneğin:<br /><br />——— su<br />——–dolusu<br /><br />burada su sözcüğü ikinci dizedeki dolusu sözcüğünün içinde yer almış buna rağmen tunç kafiye değildir. Çünkü tunç kafiyede en az üç ses benzerliği gerekmektedir.<br /><br />Tunç Uyak Örnekleri:<br /><br />Var gez kayalıkta, dağda, kırda.<br />Düş bir çukura, geber, kakırda<br /><br />N’oldu sangi yeşil pancumn indi<br />Karanlık akşamlara dödü ikindi<br /><br />Tara da zülfünü gerdana bırak<br />Görüşmek isterim yolllarım ırak <br /><br /><br />7-DÜZ UYAK:<br /><br />Bu uyak türüne mesnevi kafiyesi de denir. Dizelerin ikişerli olarak, art arda kendi aralarında uyaklanışına düz uyak (düz kafiye) adı verilir.<br /><br />Düz Uyak (Kafiye) Örnekleri:<br /><br />Gâh odunda vü gâh suda idi a<br />Dün ü gün kahrile kısuda idi a<br /><br />Ol kadar çeker idi yükler ağır b<br />Ki teninde tü komamıştı yağır b<br /><br />Nice tü kalmamıştı et ü deri c<br />Yükler altında kana döndü deri c<br /><br />8-ÇAPRAZ UYAK:<br />Şiirlerdeki bir dörtlükte birinci ile üçüncü, ikinci ile dördüncü dizelerin uyaklanmasına çarpraz uyak (çarpraz kafiye) adı verilir.<br /><br />Çarpraz uyak (kafiye) örnekleri:<br /><br />Dur yolcu! Bilmeden gelip bastığın a<br />Bu toprak, bir devrin battığı yerdir b<br />Eğil de kulak ver, bu sessiz yığın a<br /><br />Sana dün bir tepeden baktım aziz İstanbul a<br />Görmedim:Gezmediğim,sevmediğim hiç bir yer b<br />Ömrüm oldukça, gönül tahtıma keyfince kurul a<br />Sade bir semtini sevmek bile ömre değer b<br /><br /><br />9-SARMAL UYAK:<br />Şiirlerdeki bir dörtlükte birinci dize ile dördüncü dizenin, ikinci dize ile üçüncü dizenin uyaklı olmasına sarma uyak (sarmal kafiye) adı verilir. <br /><br />Sarmal Uyak (Kafiye) Örnekleri :<br /><br />Biliyorum gölgede senin uyuduğunu a<br />Bir deniz mağarası kadar kuytu ve serin b<br />Nazların aleminde yumulmuş kirpiklerin b<br />Yüzünde bir tebessüm bu ağır öğle sonu a<br /><br />Biraz düşündüm de derinden a<br />Ben nasıl unuturum dünleri b<br />Niye zinden ediyorum günleri b<br />Zevk de almalı aşkın kederimden a<div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/6822335839653991072-5532780814207687556?l=edebisanatlar.blogspot.com' alt='' /></div>şiir festivalihttp://www.blogger.com/profile/09192831768127437301noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-6822335839653991072.post-75515801142709091932009-01-02T18:18:00.000-08:002009-01-02T18:19:18.801-08:00<strong></strong>Duygu ve düşünceleri daha açık ifade etmek, cümlenin yapısını ve duraklama noktalarını belirlemek, okumayı ve anlamayı kolaylaştırmak, sözün vurgu ve ton gibi özelliklerini belirtmek üzere noktalama işaretleri kullanılır.<br /><br />Noktalama işaretlerinden nokta, virgül, noktalı virgül, iki nokta, üç nokta, soru, ünlem, tırnak işaretleri, ayraç ve kesme ait oldukları kelimelere bitişik olarak yazılır ve kesme dışındaki işaretlerden sonra bir harf boşluğu ara verilir.<br /><br />Nokta ( . ) <br /><br />1. Cümlenin sonuna konur: Türk Dil Kurumu, 1932 yılında kurulmuştur.<br /><br />Saatler geçtikçe yollara daha mahzun bir ıssızlık çöküyordu.<br /><br />(Reşat Nuri Güntekin)<br /><br />2. Bazı kısaltmaların sonuna konur: Alb. (albay), Dr. (doktor), Yrd. Doç. (yardımcı doçent), Prof. (profesör), Cad. (cadde), Sok. (sokak), s. (sayfa), sf. (sıfat), vb. (ve başkası, ve benzeri, ve bunun gibi), Alm. (Almanca), Ar. (Arapça), İng. (İngilizce).<br /><br />3. Sayılardan sonra sıra bildirmek için konur: 3. (üçüncü), 15. (on beşinci); II. Mehmet, XIV. Louis, XV. yüzyıl; 2. Cadde, 20. Sokak, 4. Levent.<br /><br />UYARI: Arka arkaya sıralandıkları için virgülle veya çizgiyle ayrılan rakamlardan yalnızca sonuncu rakamdan sonra nokta konur: 3, 4 ve 7. maddeler; XII – XIV. yüzyıllar arasında.<br /><br />4. Bir yazının maddelerini gösteren rakam veya harflerden sonra konur:<br /><br /> I. 1. A. a.<br /><br /> II. 2. B. b.<br /><br />5. Tarihlerin yazılışında gün, ay ve yılı gösteren sayıları birbirinden ayırmak için konur: 29.5.1453, 29.X.1923.<br /><br />Tarihlerde ay adları yazıyla da yazılabilir. Bu durumda ay adların­dan önce ve sonra nokta kullanılmaz: 29 Mayıs 1453, 29 Ekim 1923.<br /><br />6. Saat ve dakika gösteren sayıları birbirinden ayırmak için konur: Tren 09.15′te kalktı. Toplantı 13.00’te başladı.<br /><br />Tören 17.30′da, hükûmet daireleri kapandıktan yarım saat sonra başlayacaktır. (Tarık Buğra)<br /><br />7. Bibliyografik künyelerin sonuna konur: <br /><br />Agâh Sırrı Levend, Türk Dilinde Gelişme ve Sadeleşme Evreleri, TDK Yayınları, Ankara, 1960.<br /><br />8. Beş ve beşten çok rakamlı sayılar sondan sayılmak üzere üçlü gruplara ayrılarak yazılır ve araya nokta konur: 326.197, 49.750.812, 28.434.250.310.500.<br /><br />9. Matematikte çarpma işareti yerine kullanılır: 4.5=20<br /><br />Virgül ( , ) <br /><br />1. Birbiri ardınca sıralanan eş görevli kelime ve kelime gruplarının arasına konur: <br /><br />Fırtınadan, soğuktan, karanlıktan ve biraz da korkudan sonra bu sı­cak, aydınlık ve sevimli odanın havasında erir gibi oldum.<br /><br />(Halide Edip Adıvar)<br /><br />Sessiz dereler, solgun ağaçlar, sarı güller<br /><br />Dillenmiş ağızlarda tutuk dilli gönüller <br /><br /> (Faruk Nafiz Çamlıbel)<br /><br />Zindana atılan mahkûmlar gibi titreşerek, haykırarak geri geri kaçmaya uğraşıyorduk. <br /> (Hüseyin Rahmi Gürpınar)<br /><br />2. Sıralı cümleleri birbirinden ayırmak için konur: Bir varmış, bir yokmuş.<br /><br />Umduk, bekledik, düşündük. (Yakup Kadri Karaosmanoğlu)<br /><br />Fakat yol otomobillere yasak olduğundan o da herkes gibi tramvaya biner, kimse kendisine dikkat etmez.<br /><br />(Falih Rıfkı Atay)<br /><br />3. Cümlede özel olarak vurgulanması gereken ögelerden sonra konur: <br /><br />Binaenaleyh, biz her vasıtadan, yalnız ve ancak, bir noktainazardan istifade ederiz. <br /> (Mustafa Kemal Atatürk)<br /><br />4. Uzun cümlelerde yüklemden uzak düşmüş olan ögeleri belirtmek için konur: <br /><br />Saniye Hanımefendi, merdivenlerde oğlunun ayak seslerini duyar duymaz, hasretlisini karşılamaya atılan bir genç kadın gibi, koltuğundan fırlamış ve ona kapıyı kendi eliyle açmaya gelmişti.<br /><br /> (Yakup Kadri Karaosmanoğlu)<br /><br />5. Cümle içinde ara sözleri ve ara cümleleri ayırmak için konur:<br /><br />Şimdi, efendiler, müsaade buyurursanız, size bir sual sorayım.<br /><br />(Mustafa Kemal Atatürk)<br /><br />6. Anlama güç kazandırmak için tekrarlanan kelimeler arasına konur:<br /><br />Akşam, yine akşam, yine akşam,<br /><br />Göllerde bu dem bir kamış olsam! (Ahmet Haşim)<br /><br />Kopar sonbahar tellerinden<br /><br />Derinden, derinden, derinden<br /><br />Biten yazla başlar keder musikisi (Yahya Kemal Beyatlı)<br /><br />7. Tırnak içinde olmayan aktarma cümlelerinden sonra konur: Datça’ya yarın gideceğim, dedi.<br /><br />Şehirde ilk önce hükûmet doktoruyla karşılaştım.<br /><br />– Bugünlerde başımı kaşımaya vakit bulamıyorum, dedi. <br /><br /> (Reşat Nuri Güntekin)<br /><br />8. Konuşma çizgisinden önce konur:<br /><br />Bahçe kapısını açtı. Sermet Bey’e,<br /><br />– Bu anahtar köşkü de açar, dedi. (Ömer Seyfettin)<br /><br />9. Kendisinden sonraki cümleye bağlı olarak ret, kabul ve teşvik bil­diren hayır, yok, evet, peki, pekâlâ, tamam, olur, hayhay, başüstüne, öyle, haydi, elbette gibi kelimelerden sonra konur: Peki, gideriz. Olur, ben de size katılırım. Hayhay, memnun oluruz. Haydi, geç kalıyoruz. <br /><br />Evet, kırk seneden beri Türkçe merhale merhale Türkleşiyor.<br /><br /> (Yahya Kemal Beyatlı)<br /><br />10. Bir kelimenin kendisinden sonra gelen kelime veya kelime grup­larıyla yapı ve anlam bakımından bağlantısı olmadığını göstermek ve anlam karışıklığını önlemek için kullanılır: <br /><br />Bu, tek gözlü, genç fakat ihtiyar görünen bir adamcağızdır.<br /><br /> (Halit Ziya Uşaklıgil)<br /><br />Bu gece, eğlenceleri içlerine sinmedi. <br /><br />(Reşat Nuri Güntekin)<br /><br />11. Hitap için kullanılan kelimelerden sonra konur: <br /><br />Efendiler, bilirsiniz ki hayat demek, mücadele, müsademe demektir.<br /><br />(Mustafa Kemal Atatürk)<br /><br />Sayın Başkan,<br /><br />Sevgili Kardeşim,<br /><br />Değerli Arkadaşım,<br /><br />12. Sayıların yazılışında, kesirleri ayırmak için konur: 38,6 (otuz se­kiz tam, onda altı), 25,33 (yirmi beş tam, yüzde otuz üç), 0,45 (sıfır tam, yüzde kırk beş).<br /><br />13. Bibliyografik künyelerde yazar, eser, basımevi vb. maddelerden sonra konur:<br /><br />Falih Rıfkı Atay, Tuna Kıyıları, Remzi Kitabevi, İstanbul, 1938.<br /><br />Yazarın soyadı önce yazılmışsa soyadından sonra da virgül konur:<br /><br />Ergin, Muharrem, Dede Korkut Kitabı, Ankara, 1958.<br /><br />UYARI: Metin içinde ve, veya, yahut bağlaçlarından önce de sonra da virgül konmaz:<br /><br />Nihat sabaha kadar uyuyamadı ve şafak sökerken Faik’e bol teşek­kürlerle dolu bir kâğıt bırakarak iki gün evvelki cephe dönüşü kıyafeti ile sokağa fırladı. (Peyami Safa)<br /><br />Ben Atatürk’le üç veya iki defa karşılaştım.<br /><br /> (Burhan Felek)<br /><br />Ya şevk içinde harap ol ya aşk içinde gönül <br /><br />Ya lale açmalıdır göğsümüzde yahut gül!<br /><br /> (Yahya Kemal Beyatlı)<br /><br /> <br /><br />UYARI: Metin içinde tekrarlı bağlaçlardan önce ve sonra virgül konmaz:<br /><br />Hem gider hem ağlar.<br /><br />Ya bu deveyi gütmeli ya bu diyardan gitmeli. (Atasözü)<br /><br />Gerek nesirde gerek nazımda yeni bir söyleyişe ulaşılmıştır.<br /><br />Siz ister inanın ister inanmayın, bir gün bile durmam.<br /><br />Ne kız verir ne dünürü küstürür. <br /><br />UYARI: Cümlede pekiştirme ve bağlama görevinde kullanılan da / de bağlacından sonra virgül konmaz:<br /><br />İmlamız, lisanımız düzelince lisanımız da kafamız düzelince düzele­cek, çünkü o da ancak onlar kadar bozuktur, fazla değil! <br /><br /> (Yahya Kemal Beyatlı)<br /><br />UYARI: Metin içinde -ınca / -ince anlamında zarf-fiil görevinde kulla­nılan mı / mi ekinden sonra virgül konmaz: <br /><br />Ben aç yattım mı kötü kötü rüyalar görürüm nedense. <br /><br />(Orhan Kemal )<br /><br />Öyle zekiler vardır, konuştular mı ağızlarından bal akıyor sanırsın.<br /><br /> (Attila İlhan)<br /><br />UYARI: Şart ekinden sonra virgül konmaz:<br /><br />Tenha köşelerde ağız ağıza konuşurken yanlarına biri gelecek olursa hemen susuyorlardı. (Reşat Nuri Güntekin)<br /><br />Gör gözlerinle de aklın yatarsa anlatıver millete. <br /><br />(Tarık Buğra)<br /><br />UYARI: Metin içinde zarf-fiil ekleriyle oluşturulmuş kelimelerden sonra virgül konmaz:<br /><br /><br />Cumaları bahçede buluştukça kıza kendisinin adi bir mektep talebesi olmadığını anlatmaya çalışıyordu. (Halide Edip Adıvar)<br /><br /><br />Şimdiye dek, ben kendimi bildim bileli kimse Değirmenoluk köyünden kaçıp da başka köyde çobanlık, yanaşmalık etmedi. <br /><br /> (Yaşar Kemal)<br /><br />Meydanlığa varmadan bir iki defa İsmail kendisini gördü mü diye kahveye baktı. (Necati Cumalı)<br /><br />Ancak yemekte bir karara varıp arkadaşına dikkatli dikkatli bakarak konuştu. (Samim Kocagöz)<div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/6822335839653991072-7551580114270909193?l=edebisanatlar.blogspot.com' alt='' /></div>şiir festivalihttp://www.blogger.com/profile/09192831768127437301noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-6822335839653991072.post-27928816007061451582009-01-02T18:00:00.000-08:002009-01-02T20:05:41.763-08:00"de,da" Bağlacının Yazımı:<br /><br />A) Genel olarak "dahi, bile" bağlaçlarıyla aynı anlamdadır. Bağlaç olup olmadığını anlamak için cümleden çıkarmayı deneriz. Cümleden çıkarıldığında, cümle yapısı bozulmazsa bağlaç olduğunu anlarız ve ayrı bir sözcük olarak yazarız. Örnek :<br /><br /> Buraya kadar gelip de ona uğramamak olmaz.<br /><br /> Sen de çok oldun artık!<br /><br />B) Bu bağlaç kendinden önce gelen sözcüğün ünlülerine kalınlık-incelik yönünden uyar. Örnek:<br /><br /> Gençliğimizle birlikte umutlarımız da uçup gitti.<br /><br /> Onu gördüyse de görmezlikten geldi.<br /><br />C) Kendinden önce gelen sözcük, sert ünsüzle bitse bile, bu bağlaç sertleşerek "te,ta" biçiminde yazılamaz. Yazılırsa yazım yanlışı ortaya çıkar. Örnek :<br /><br /> Bu iş küçük te sen gözünde büyütüyorsun. (Yanlış)<br /><br /> Bu iş küçük de sen gözünde büyütüyorsun. (Doğru)<br /><br />Bağlaç olan "de, da" ile, ad durum eki olan "-de, -da" karıştırılmamalıdır. "-de, -da" eğer ad ad durum ekiyse kendinden önce gelen sözcüğe bitişik yazılır. Cümleden çıkarıldığında cümlenin anlamı da yapısı da bozulur. Örnek :<br /><br /> Bir süre sessizce yolda yürüdük.<br /><br /> Çiçeklerin kökünde bir hastalık var.<br /><br />İki "de, da" üstüste gelirse birincisinin ad durum eki, ikincisinin bağlaç olduğu dikkate alınmalıdır.<br /><br />Örnek : Telefon ettim evde de yokmuş.<br /><br /> <br /><br />"ile" Sözcüğünün Ek Olarak Yazımı: "ile" sözcüğü kendinden önce gelen sözcüğe bitişik yazılırsa şu kurallara dikkat edilir :<br /><br />A) Ünsüzle biten bir sözcüğe ile getirildiğinde başındaki " i " sesi düşer ve ünlü uyumuna uyar.<br /><br />Örnek : Okulla ev arası yarım saat sürüyor. (okul + ile okulla)<br /><br /> Erzurum'a kadar trenle gittim. (tren + ile trenle)<br /><br />B) Ünlüyle biten bir sözcüğe, ile getirildiğinde, başındaki " i " sesi " y " ye dönüşür, yine ünlü uyumuna uyar. Örnek : Buraya kendi ayağıyla geldi. (ayağı + ile ayağıyla)<br /><br /> Silgiyle kalem istedi benden. ( silgi + ile silgiyle)<br /><br />"ki" nin Yazımı: "ki" eğer bağlaçsa;<br /><br />A) Genel olarak iki cümleyi bağlama görevi yapar. Örnek:<br /><br />Hava o kadar güzeldi ki kendimi hemen sokağa attım.<br /><br /> 1. cümle 2. Cümle<br /><br />Bir de baktım ki ortalıkta kimse kalmamış.<br /><br /> 1. cümle 2. Cümle<br /><br />B) Kişi ve işaret zamirlerinden sonra gelen "ki" de bağlaç olup ayrı yazılır. Örnek :<br /><br /> Ben ki, Bizler ki, Durum o ki<br /><br /> Kişi zamiri kişi zamiri işaret zamiri<br /><br />C) Bazı bağlaçlarla birlikte kullanılmasına karşı, kalıplaşmış "ki" ayrı yazılır. Örnek :<br /><br />Öyle ki, yeter ki, kaldı ki<br /><br />UYARI : "ki", eğer bağlaçsa daima ayrı bir sözcük olarak yazılır. Ayrıca kendinden önce gelen sözcüğün ünlülerine uyum gösterip "kı" olmaz.<br /><br />Kendinden önce gelen sözcüğe bitişik yazılan "ki" ler ise şunlardır :<br /><br />A) "de" durum ekinden sonra gelip addan sıfat yapan "ki" : Örnek :<br /><br /> evdeki hesap, kafamdaki plan, yoldaki insanlar<br /><br />B) İlgi zamiri olan "ki" : Örnek<br /><br /> Seninki, sınıfınki, bizimki<br /><br />C) Bazı bağlaçlarla kalıplaşan "ki" : Örnek :<br /><br /> Oysaki, mademki, halbuki, sanki<br /><br />D) Zaman bildiren sözcüklerden sonra gelen "ki" : Örnek :<br /><br /> Dünkü, akşamki, az önceki<br /><br />"mi" Soru Edatının Yazımı:<br /><br />A) "mi" soru edatı, cümleye soru anlamı katsa da katmasa da kendinden önce gelen sözcükten ayrı yazılır : Örnek :<br /><br /> O da bizimle gelecek mi?<br /><br /> Gördün mü şimdi yaptığını!<br /><br /> Konuşmaya başladı mı susmaz.<br /><br />B) "mi" soru edatı, ayrı yazılmasına karşın kendinden önce gelen sözcüğe, kalınlık-incelik ve düzlük-yuvarlaklık yönünden uyum sağlar. Örnek :<br /><br /> Okudun mu?<br /><br /> Güzel mi?<br /><br /> Akıllı mı?<br /><br />C) "mi" soru edatından sonra gelen zaman ve kişi eklentileri soru edatıyla bitişik yazılır. Örnek :<br /><br /> Onunla sık sık görüşüyor musunuz?<br /><br /> Olanları bilir miydi de?<br /><br />Tarihlerin Yazımı:<br /><br />A) Gün ve ay adları, yanlarında rakam olmadan yazıldığında, küçük harfle başlar. Örnek :<br /><br />ü Oğlum aralık ayının soğuk bir gününde doğdu.<br /><br /> Önümüzdeki hafta, salı günü onu görmeye gidelim.<br /><br />B) Belirli bir tarihi gösteren ay ve gün adları her yerde büyük harfle başlar. Örnek :<br /><br /> 1986'nın Mart ayında başladı göreve.<br /><br /> Cumhuriyet 29 Ekim 1923 'te ilan edildi.<br /><br />C) Gün ve ay bildiren tarihler şu şekilde yazılabilir : Örnek :<br /><br /> 4 Aralık 1996<br /><br /> 2.12.1996<br /><br /> 4/12/1996<br /><br />İkilemelerin Yazımı: İkilemeler daima ayrı yazılır ve ikilemeyi oluşturan sözcüklerin arasına hiçbir noktalama işareti konulmaz. Örnek :<br /><br /> Soruları düşüne düşüne çözmelisin. (Doğru)<br /><br /> Yavaş, yavaş yerinden doğruldu. (Yanlış)<br /><br />Pekiştirmelerin Yazımı: Sıfatların başına gelerek onların anlamlarını pekiştirmeye yarayan ön ekler, daima sıfata bitişik yazılır. Örnek :<br /><br /> Bembeyaz örtü (Doğru)<br /><br /> Yapa yalnız adam (Yanlış)<br /><br />Sayıların Yazımı: Sayıların rakamlarla gösterilmesi ya da yazıyla yazılmasına ilişkin başlıca kurallar şunlardır :<br /><br />A) Herhangi bir anlatım türünde (roman, öykü, deneme, mektup) kesinlik anlamı önem taşımayan sayılar, yazıyla gösterilir. Örnek :<br /><br /> Bu kitabı yazalı beş yıl oldu.<br /><br /> Bahçede dört beş çocuk oynuyordu.<br /><br />B) Kesinlik anlamı önem kazanan konularda, bilimsel yazılarda sayılar rakamla gösterilir.<br /><br /> Marmaris'te 2000 hektar orman yandı.<br /><br /> Baktım, termometre 30 dereceyi gösteriyordu.<br /><br />C) Çok sıfırlı sayıların ana sayılardan sonraki basamakları yazı ile gösterilebilir . Örnek :<br /><br /> 13 milyar, 20 trilyon<br /><br />UYARI : Çek ve senetlerde sayı basamakları bitişik yazılır.<br /><br />Kısaltmaların Yazımı:<br /><br />A) Tek heceli sözcükler, ilk harfleri alınarak kısaltılır. Kısaltmanın sonuna nokta konur :<br /><br /> Sözcük kısaltılmış şekli<br /><br /> Zarf z.<br /><br /> Test t. <br /><br />B) Çok heceli sözcükler, genellikle baştan iki ya da üç harf alınarak kısaltılır : örnek :<br /><br /> Sözcük kısaltılmış şekli<br /><br />Cadde cad.<br /><br />Doçent doç.<br /><br />Bölük bl.<br /><br />C) Özel adlar genellikle her sözcüğün ilk harfi alınarak kısaltılır. Kısaltmada harfler arasına nokta konmaz : Örnek :<br /><br /> Özel Ad Kısaltılmış şekli<br /><br />Posta Telefon Telgraf PTT<br /><br />Devlet Malzeme Ofisi DMO<br /><br />D) Özel adların kısaltmalarına getirilen ekler, kesme işaretiyle ayrılır : Örnek :<br /><br /> Doğru Yanlış<br /><br /> TV'de TV'da<br /><br /> DMO'ya DMO'ne<br /><br /> ODTÜ'ye ODTÜ'ne <br /><br />Ünlüyle Biten Eylemlerin Yazımı: "a" ya da "e" geniş ünlüsüyle biten eylem kök ya da gövdelerine gene bu geniş ünlülerle başlayan herhangi bir ek getirildiğinde bu geniş ünlülerde herhangi bir ses daralması olmaz. Örnek :<br /><br /> Yanlış Doğru<br /><br />Gelmiyen gelmeyen<br /><br />Bilmiyerek bilmeyerek<br /><br /> Anlamıyan anlamayan<br /><br /> <br /><br />Kesme işaretinin Kullanımı: <br /><br />A) Özel adlara gelen çekim ekleri kesme işaretiyle ayrılır : Örnek :<br /><br /> Hikmet'ten, Yardım Sevenler Derneği'ne<br /><br />B) Kısaltmalara getirilen ekleri ayırmada kullanılır. Örnek :<br /><br /> TRT'ye, TMO'nun, ODTÜ'den<br /><br />C) Sayılardan sonra gelen ekleri ayırmada kullanılır : Örnek :<br /><br /> 1963'ten, 3'ün katları, 5'inci kat<br /><br />D) Özel adlara gelen ve adlara aile anlamı katan "-ler" çoğul eki, kesme işaretiyle ayrılmaz. Özel adlara gelen "ve benzerleri" anlamı katan "-ler" çoğul eki kesme işaretiyle ayrılır :<br /><br /> Akşam Ayşeler bize gelecek. (aile anlamında)<br /><br /> Bu topraklar daha nice Atatürk'ler yetiştirir. (ve benzeri anlamında)<br /><br />E) Özel adlara gelen yapım ekleri kesme işareti ile ayrılmaz. Örnek :<br /><br /> Urfalı, Çince, Türklük<br /><br />F) Özel adlara gelen yapım eklerinden sonra eklenen çekim ekleri kesme işaretiyle ayrılmaz.<br /><br /> Adıyamanlılar, Fransızcadan, Atatürkçülerden<br /><br />Büyük Harflerin Kullanımı: <br /><br />A) Her cümlenin ilk harfi büyük yazılır. Örnek :<br /><br /> Ona her konuda yardımcı olduk.<br /><br /> Ülkemizde yedi bölge vardır.<br /><br />B) Şiirde her dizenin ilk harfi büyük olur : Örnek :<br /><br /> Bu şehirden gidiyorum<br /><br /> Gözleri kör olmuş kırlangıçlar gibi<br /><br />C) Yazı başlıklarının her sözcüğü büyük olur : Örnek :<br /><br /> Sıfatların Genel Özellikleri<br /><br /> Ziraatte Yeni Buluşlar<br /><br />D) Belli bir tarihi gösteren ay ve gün adları büyük harfle başlar : Örnek :<br /><br /> 17 Mayıs, 1997, Salı<br /><br />E) Bütün özel adlar büyük harfle başlar. Başlıca özel adlar şunlardır:<br /><br /> Kişi ad ve soyadları. Örnek : Kemal Cantürk<br /><br /> Hayvanlara verilen adlar. Örnek : Tekir, Karabaş<br /><br /> Ulus, din, mezhep, tarikat adları. Örnek : Araplar, İslamiyet, Alevilik<br /><br /> Ülke adları. Örnek : İspanya, Fransa<br /><br /> İl,ilçe,kasaba ve köy adları. Örnek : Manisa, Ayvalık, Gölcük<br /><br /> Bulvar, cadde ve sokak adları. Örnek : Atatürk Bulvarı, Çiğdem Mahallesi<br /><br /> Kıta, bölge, okyanus, deniz, göl, ırmak, dağ, ova ve orman adları. Örnek : Avrupa, Van Gölü<br /><br /> Özel bir ada bağlı olarak kullanılan yön adları. Örnek : Doğu Karadeniz, İç Anadolu<br /><br /> Kurum, kuruluş, dernek, makam ve işyeri adları. Örnek : Türk Tarih Kurumu, İş Bankası<br /><br /> Yapı, yapıt ve ören adları. Örnek : Ankara Kalesi, İnce Minare<br /><br /> Kitap, Dergi, Gazete, Yasa adları. Örnek : Nokta, Yeni Yüzyıl, Medeni Kanun<br /><br /> Bütün dil adları. Örnek : İngilizce, Farsça, Almanca<br /><br /> Bir özel ada bağlı olarak kullanılan ünvan ve takma adlar. Örnek :İnce Memet, Uzun Hasan<br /><br /> Tüm gezegen adları. Örnek : Merkür, Venüs, Mars<br /><br /> Özel adlardan türeyen sözcükler. Örnek : Türkçülük, Adıyamanlı, Kemalizm<br /><br />UYARI : Dünya, Güneş ve Ay sözcükleri, gezegen anlamıyla (coğrafi terim) kullanılırsa büyük harfle, mecaz anlamda kullanılırsa küçük harfle başlar.<br /><br /> Dünya Güneş'in uydusudur, Ay da Dünya'nın<br /><br /> Başımda dünya kadar iş var.<br /><br /> Pencereden içeri güneş girdi. <br /><br />Bileşik Sözcüklerin Yazımı:<br /><br />A) Kurallı (özel) bileşik eylemler daima bitişik yazılır : Örnek :<br /><br /> Gidedur (mak), bakıver (mek), öleyaz (mak)<br /><br />B) Yardımcı eylemlerle kurulan bileşik eylemlerde : <br /><br /> Birleştirme sırasında ad soylu sözcükte herhangi bir ses düşmesi veya ses türemesi olmuyorsa ayrı yazılır : Örnek : Terk et(mek), pişman ol(mak)<br /><br /> Birleştirme sırasında ad soylu sözcükte bir ses düşmesi ya da ses türemesi meydana gelirse bitişik yazılır. Örnek : seyir- seyret(mek), kahır- kahrol(mak), his-hisset(mek)<br /><br />C) İki ya da daha çok sözcükten oluşmuş yerleşim merkezi adları bitişik yazılır : Örnek :<br /><br /> Bahçelievler, Sivrihisar, Çanakkale<br /><br />D) Bir heceli sözcüklerin başına geldiği bileşik sözcükler bitişik yazılır : Örnek :<br /><br /> İlkbahar, Akdeniz, Önsöz, İlknur<br /><br />E) Sıfat ya da ad tamlaması biçiminde oluşmuş ve öylece kalıplaşmış olan bileşik sözcükler bitişik yazılır : Örnek :<br /><br /> Sivrisinek, Atakule, Topkapı, Beşevler<br /><br />Deyimlerin Yazımı: Deyimler kaç sözcükten oluşursa oluşsun, deyimi oluşturan her sözcük ayrı yazılır. Örnek :<br /><br /> Son günlerde bu şarkıyı diline doladı.<br /><br /> Bütün gece gözüme uyku girmedi.<br /><br /> Çok titizdir, her şeyde ince eleyip sık dokur.<br /><br /> Vurdumduymaz, kabadayı, çıtkırıldım.<br /><br /><br />KAYNAK: GRAMERİMİZ.COM<br /><br />EDEBİYATA DAİR AYRINTILI BİLGİ BULABİLECEĞİNİZ BİR BAŞKA DOĞRU KAYNAK: edebiyattürk web sitesi...<strong></strong><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/6822335839653991072-2792881600706145158?l=edebisanatlar.blogspot.com' alt='' /></div>şiir festivalihttp://www.blogger.com/profile/09192831768127437301noreply@blogger.com0